مؤسسه آموزش عالی آل طه تاریخ فلسفه اسلامی 2981-2089 5 18 2026 06 22 "Critique of Mulla Sadra's Theory of the Afterlife Body from the Perspective of Hakim Sabzevari (With Emphasis on the Eternal Body and Preservation of Individual Identity)" نقد نظریه بدن اخروی ملاصدرا از منظر حکیم سبزواری (با تأکید بر صورت دهری و حفظ هویت فردی) 5 46 240699 10.22034/hpi.2026.527414.1154 FA هادی فرجی گروه فلسفه و کلام اسلامی- دانشکده الهیات- دانشگاه تهران- شهر تهران- ایران 0009-0003-4690-9885 قاسمعلی کوچنانی گروه فلسفه و کلام اسلامی- دانشکده الهیات- دانشگاه تهران- ایران 0000-0002-1011-5237 Journal Article 2025 05 31 The issue of bodily resurrection is one of the fundamental questions in Islamic philosophy, holding a special place in the transcendent theosophy of Mulla Sadra. Drawing on his foundational principles—such as the primacy of existence, substantial motion, and the unity of the intellect and the intelligible—Mulla Sadra presents an innovative and evolutionary theory of resurrection. According to this view, the resurrected body is the result of the soul’s ontological and existential development, rather than a return to the worldly material body. In contrast, the philosopher Haj Mulla Hadi Sabzavari, while accepting the general framework of Sadrian philosophy, raises substantial critiques concerning the realization of the resurrected body and its relation to personal identity. He proposes the theory of the "eternal (dahri) form of the body," emphasizing the preservation of personal identity in the afterlife. Sabzavari regards the resurrected body not as the outcome of substantial motion in the hereafter, but as the return of the same worldly body in a supra-temporal and immaterial mode of existence. This article offers a comparative analysis of the views of Mulla Sadra and Sabzavari, examines the philosophical foundations of both theories, addresses Sabzavari’s critiques of the Sadrian perspective, and ultimately explores the explanatory potential of the theory of the eternal form in articulating a philosophical understanding of resurrection. مسئله معاد جسمانی یکی از پرسش‌های اساسی در فلسفه اسلامی است که به‌ویژه در نظام حکمت متعالیه ملاصدرا جایگاهی ویژه‌ دارد. ملاصدرا با بهره‌گیری از مبانی‌ خویش در اصالت وجود، حرکت جوهری و اتحاد عاقل و معقول نظریه‌ای نو و تکاملی از معاد ارائه می‌دهد که بر اساس آن بدن اخروی محصول تدرّج وجودی و تکوینی نفس است، نه بازگشتی به بدن مادی دنیوی. در برابر این دیدگاه، حکیم حاج ملاهادی سبزواری ضمن پذیرش اصول کلی حکمت متعالیه، در خصوص چگونگی تحقق بدن اخروی و ارتباط آن با هویت فردی، نقدهایی اساسی وارد می‌کند و نظریه «صورت دهری بدن» را پیشنهاد می‌دهد. حکیم سبزواری بر حفظ هویت فردی در عالم آخرت تأکید دارد و تحقق بدن اخروی را نه نتیجه حرکت جوهری در آخرت، بلکه بازگشت همان بدن دنیوی در مرتبه‌ای فرازمانی و فرامادی معرفی می‌کند. این مقاله با تحلیل تطبیقی آراء ملاصدرا و حکیم سبزواری، به بررسی مبانی فلسفی دو نظریه و نقدهای سبزواری بر دیدگاه صدرایی پرداخته و در نهایت، ظرفیت‌های نظریه صورت دهری را در تبیین فلسفی معاد بررسی می‌کند. https://hpi.aletaha.ac.ir/article_240699_d65f1026fc811f8d88deb3ba3a179795.pdf