مؤسسه آموزش عالی آل طه تاریخ فلسفه اسلامی 2981-2089 5 18 2026 06 22 An Analysis and Proof of the Substantial Motion of the Immaterial Soul as the Foundation for its Evolution in Barzakh Based on al-Asfar al-Arba'ah تحلیل و اثبات حرکت جوهریِ نفسِ مجرد به مثابه بنیاد تکامل نفس در برزخ بر اساس نصوص «الأسفار الأربعة» 71 102 244670 10.22034/hpi.2026.560267.1188 FA نفیسه شمیرانی مهر دانشجوی دکتری ، فلسفه و کلام اسلامی . دانشگاه ادیان و مذاهب.قم.ایران 0009-0004-4176-5314 حسن معلمی استاد تمام گروه فلسفه ، دانشگاه امام باقرالعلوم «علیه السلام»، قم، ایران 0000-0002-4975-0019 محمد کیوانفر استادیار و عضو هیئت علمی گروه فلسفه دانشگاه ادیان و مذاهب. 0009-0000-3460-6201 Journal Article 2025 11 27 The concept of substantial movement is one of the fundamental innovations of transcendental wisdom, based on which material existence is inherently in flux and movement. Mulla Sadra, by utilizing the three principles of the originality of existence, the formation of existence, and the intensity of existence, succeeded in generalizing movement from the level of abstraction to the inner essence of things, and thus, explained evolution not as a contingent matter but as an internal and intrinsic one. Based on this basis, the human soul, which initially has a level of natural existence, achieves barzakh and then rational abstraction by intensifying its path to perfection. The aim of this article is to explain the philosophical relationship between substantial movement and the evolution of the soul; a relationship that plays a fundamental role in justifying the abstract soul and its survival in the worlds after the body. This research is of the type of scientific-analytical-documentary research and was conducted using library resources. The researcher first extracted concepts related to substantial movement from the original texts, then, using an analytical approach, explained its relationship with the perfection and development of the soul.<br><br><br><br>The overall conclusion is that substantial movement is not a natural-numerical proposition, but an existential-sceptical proposition that serves as the basis for explaining the spiritual, moral, and barbaric development of man in Mulla Sadra’s entire ontology.<br><br><br><br>Keywords: Mulla Sadra, substantial movement, soul, individuality, intensity of existence, development of the soul. مفهوم حرکت جوهری از ابتکارات بنیادین حکمت متعالیه است که بر مبنای آن، وجود مادی درذات خویش در سیلان و حرکت است. ملاصدرا با بهره گیری از اصول سه گانه اصالت وجود،تشکیک وجود و اشتداد وجود، موفق شد حرکت را از سطح اعراض به درون ذات اشیاء تعمیم دهد و بدینسان، تکامل را نه امری عارضی بلکه درونی و ذاتی تبیین کند. بر اساس این مبنا، نفس انسانی نیز که در آغاز مرتبه ای از وجود طبیعی دارد، با سیر اشتدادی در مسیر کمال، به تجرد برزخی و سپس عقلی نایل می گردد. هدف این مقاله تبیین نسبت فلسفی میان حرکت جوهری و تکامل نفس است؛ نسبتی که نقش بنیادین در توجیه نفس مجرد و بقاء آن در عوالم پس از بدن دارد.<br><br>این پژوهش از نوع علمی‌ـ‌پژوهشی تحلیلی‌ـ‌اسنادی است و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای انجام گرفته است. پژوهشگر ابتدا مفاهیم مرتبط با حرکت جوهری را از متون اصلی استخراج کرده، سپس با رویکردی تحلیلی، نسبت آن را با کمال و تکامل نفس تبیین کرده است.<br><br>نتیجه اجمالی حرکت جوهری نه گزاره‌ای طبیعی‌ ـ‌ اعدادی بلکه گزاره‌ای وجودی‌‌ـ‌ تشکیکی است که مبنای تبیین تکامل روحی، معنوی و برزخی انسان در کل هستی‌شناسی ملاصدرا می‌شود.<br><br>واژگان کلیدی: ملاصدرا، حرکت جوهری، نفس، تجرد، اشتداد وجود، تکامل نفس. https://hpi.aletaha.ac.ir/article_244670_53da4975e859ec8ffd5efdbbdb416943.pdf