مؤسسه آموزش عالی آل طه تاریخ فلسفه اسلامی 2981-2089 5 18 2026 06 22 "Critique of Mulla Sadra's Theory of the Afterlife Body from the Perspective of Hakim Sabzevari (With Emphasis on the Eternal Body and Preservation of Individual Identity)" نقد نظریه بدن اخروی ملاصدرا از منظر حکیم سبزواری (با تأکید بر صورت دهری و حفظ هویت فردی) 5 46 240699 10.22034/hpi.2026.527414.1154 FA هادی فرجی گروه فلسفه و کلام اسلامی- دانشکده الهیات- دانشگاه تهران- شهر تهران- ایران 0009-0003-4690-9885 قاسمعلی کوچنانی گروه فلسفه و کلام اسلامی- دانشکده الهیات- دانشگاه تهران- ایران 0000-0002-1011-5237 Journal Article 2025 05 31 The issue of bodily resurrection is one of the fundamental questions in Islamic philosophy, holding a special place in the transcendent theosophy of Mulla Sadra. Drawing on his foundational principles—such as the primacy of existence, substantial motion, and the unity of the intellect and the intelligible—Mulla Sadra presents an innovative and evolutionary theory of resurrection. According to this view, the resurrected body is the result of the soul’s ontological and existential development, rather than a return to the worldly material body. In contrast, the philosopher Haj Mulla Hadi Sabzavari, while accepting the general framework of Sadrian philosophy, raises substantial critiques concerning the realization of the resurrected body and its relation to personal identity. He proposes the theory of the "eternal (dahri) form of the body," emphasizing the preservation of personal identity in the afterlife. Sabzavari regards the resurrected body not as the outcome of substantial motion in the hereafter, but as the return of the same worldly body in a supra-temporal and immaterial mode of existence. This article offers a comparative analysis of the views of Mulla Sadra and Sabzavari, examines the philosophical foundations of both theories, addresses Sabzavari’s critiques of the Sadrian perspective, and ultimately explores the explanatory potential of the theory of the eternal form in articulating a philosophical understanding of resurrection. مسئله معاد جسمانی یکی از پرسش‌های اساسی در فلسفه اسلامی است که به‌ویژه در نظام حکمت متعالیه ملاصدرا جایگاهی ویژه‌ دارد. ملاصدرا با بهره‌گیری از مبانی‌ خویش در اصالت وجود، حرکت جوهری و اتحاد عاقل و معقول نظریه‌ای نو و تکاملی از معاد ارائه می‌دهد که بر اساس آن بدن اخروی محصول تدرّج وجودی و تکوینی نفس است، نه بازگشتی به بدن مادی دنیوی. در برابر این دیدگاه، حکیم حاج ملاهادی سبزواری ضمن پذیرش اصول کلی حکمت متعالیه، در خصوص چگونگی تحقق بدن اخروی و ارتباط آن با هویت فردی، نقدهایی اساسی وارد می‌کند و نظریه «صورت دهری بدن» را پیشنهاد می‌دهد. حکیم سبزواری بر حفظ هویت فردی در عالم آخرت تأکید دارد و تحقق بدن اخروی را نه نتیجه حرکت جوهری در آخرت، بلکه بازگشت همان بدن دنیوی در مرتبه‌ای فرازمانی و فرامادی معرفی می‌کند. این مقاله با تحلیل تطبیقی آراء ملاصدرا و حکیم سبزواری، به بررسی مبانی فلسفی دو نظریه و نقدهای سبزواری بر دیدگاه صدرایی پرداخته و در نهایت، ظرفیت‌های نظریه صورت دهری را در تبیین فلسفی معاد بررسی می‌کند.

https://hpi.aletaha.ac.ir/article_240699_d65f1026fc811f8d88deb3ba3a179795.pdf

مؤسسه آموزش عالی آل طه تاریخ فلسفه اسلامی 2981-2089 5 18 2026 06 22 From Causality to Freedom: The Philosophy of Action in the Thought of Martyr Motahhari از علیّت تا آزادی؛ فلسفۀ عمل در اندیشۀ شهید مطهری 47 70 238181 10.22034/hpi.2026.563014.1190 FA مجید تمیمی دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران. 0009-0007-0964-8523 قاسم پورحسن استاد تمام گروه فلسفه دانشگاه علامه طباطبایی. 0000-0003-3665-6303 Journal Article 2025 12 07 Abstract The question of the “nature of action” is one of the most important issues in ethics and the philosophy of action. In the tradition of al-ḥikma al-muta‘āliyya (Transcendent Philosophy), all phenomena are interpreted within the framework of a causal system, and Motahhari is one of the modern representatives of this tradition who believes in causal necessity within the fabric of reality. Nevertheless, he also strongly emphasizes human freedom and moral responsibility. A fundamental question arises here: How is it possible to simultaneously affirm causal necessity and human freedom? This article, through an examination of Motahhari’s philosophical and ethical thought, seeks to reinterpret the structure of human action from his perspective in order to address this issue. In this reinterpretation, human action consists of two essential components: the “material of the action,” which refers to the external behavior, and the “form of the action,” which refers to the agent’s intentionality. This intentionality necessarily requires the element of freedom as an essential condition for the realization of action, from which human responsibility also follows. Ultimately, it is shown that although Motahhari accepts the principle of causality, he nevertheless affirms a real ontological status for human freedom, even though his account of this relationship faces certain challenges and criticisms. چکیده بحث از »چیستی عمل« یکی از مهمترین مسائل در اخالق و فلسفۀ عمل است. در سنت حکمت متعالیه، همۀ پدیدهها در چارچوب نظام علّی و معلولی تفسیر میشوند و مطهری نیز از نواندیشان همین سنت است که به ضرورت علّی و معلولی در متنِ واقعیت باور دارد. بااینحال، وی همچنین بر اختیار و مسئولیت اخالقی انسان تأکید ورزیده است. دراین میان، پرسشی بنیادین است که چگونه میتوان توأمان به ضرورت علّی و اختیار انسانی باور داشت؟ این مقاله با نگاه به اندیشههای فلسفی و اخالقی مطهری، میکوشد ساختار عمل از دیدگاه وی را بازخوانی نماید تا به پاسخ این مسئله دست یابد. در این بازخوانی، عمل انسانی دارای دو رکن دانسته میشود: »مادۀ عمل« که همان کنش بیرونی است و »صورت عمل« که قصدمندی فاعل میباشد. این قصدمند ی، مستلزم عنصر اختیار بهعنوان شرط اساسی در تحقق عمل است که مسئولیتپذیری انسانی نیز ناشی از آن است. در نهایت نشان داده میشود که مطهری با وجود پذیرش اصل علیّت، برای اختیار انسانی جایگاه عینی قائل است، هرچند تبیین او در این مورد با دشواریها و نقدهایی همراه بوده باشد.

https://hpi.aletaha.ac.ir/article_238181_e0b2c3f217a39c911f4fa9e219a00376.pdf

مؤسسه آموزش عالی آل طه تاریخ فلسفه اسلامی 2981-2089 5 18 2026 06 22 An Analysis and Proof of the Substantial Motion of the Immaterial Soul as the Foundation for its Evolution in Barzakh Based on al-Asfar al-Arba'ah تحلیل و اثبات حرکت جوهریِ نفسِ مجرد به مثابه بنیاد تکامل نفس در برزخ بر اساس نصوص «الأسفار الأربعة» 71 102 244670 10.22034/hpi.2026.560267.1188 FA نفیسه شمیرانی مهر دانشجوی دکتری ، فلسفه و کلام اسلامی . دانشگاه ادیان و مذاهب.قم.ایران 0009-0004-4176-5314 حسن معلمی استاد تمام گروه فلسفه ، دانشگاه امام باقرالعلوم «علیه السلام»، قم، ایران 0000-0002-4975-0019 محمد کیوانفر استادیار و عضو هیئت علمی گروه فلسفه دانشگاه ادیان و مذاهب. 0009-0000-3460-6201 Journal Article 2025 11 27 The concept of substantial movement is one of the fundamental innovations of transcendental wisdom, based on which material existence is inherently in flux and movement. Mulla Sadra, by utilizing the three principles of the originality of existence, the formation of existence, and the intensity of existence, succeeded in generalizing movement from the level of abstraction to the inner essence of things, and thus, explained evolution not as a contingent matter but as an internal and intrinsic one. Based on this basis, the human soul, which initially has a level of natural existence, achieves barzakh and then rational abstraction by intensifying its path to perfection. The aim of this article is to explain the philosophical relationship between substantial movement and the evolution of the soul; a relationship that plays a fundamental role in justifying the abstract soul and its survival in the worlds after the body. This research is of the type of scientific-analytical-documentary research and was conducted using library resources. The researcher first extracted concepts related to substantial movement from the original texts, then, using an analytical approach, explained its relationship with the perfection and development of the soul. The overall conclusion is that substantial movement is not a natural-numerical proposition, but an existential-sceptical proposition that serves as the basis for explaining the spiritual, moral, and barbaric development of man in Mulla Sadra’s entire ontology. Keywords: Mulla Sadra, substantial movement, soul, individuality, intensity of existence, development of the soul. مفهوم حرکت جوهری از ابتکارات بنیادین حکمت متعالیه است که بر مبنای آن، وجود مادی درذات خویش در سیلان و حرکت است. ملاصدرا با بهره گیری از اصول سه گانه اصالت وجود،تشکیک وجود و اشتداد وجود، موفق شد حرکت را از سطح اعراض به درون ذات اشیاء تعمیم دهد و بدینسان، تکامل را نه امری عارضی بلکه درونی و ذاتی تبیین کند. بر اساس این مبنا، نفس انسانی نیز که در آغاز مرتبه ای از وجود طبیعی دارد، با سیر اشتدادی در مسیر کمال، به تجرد برزخی و سپس عقلی نایل می گردد. هدف این مقاله تبیین نسبت فلسفی میان حرکت جوهری و تکامل نفس است؛ نسبتی که نقش بنیادین در توجیه نفس مجرد و بقاء آن در عوالم پس از بدن دارد. این پژوهش از نوع علمی‌ـ‌پژوهشی تحلیلی‌ـ‌اسنادی است و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای انجام گرفته است. پژوهشگر ابتدا مفاهیم مرتبط با حرکت جوهری را از متون اصلی استخراج کرده، سپس با رویکردی تحلیلی، نسبت آن را با کمال و تکامل نفس تبیین کرده است. نتیجه اجمالی حرکت جوهری نه گزاره‌ای طبیعی‌ ـ‌ اعدادی بلکه گزاره‌ای وجودی‌‌ـ‌ تشکیکی است که مبنای تبیین تکامل روحی، معنوی و برزخی انسان در کل هستی‌شناسی ملاصدرا می‌شود. واژگان کلیدی: ملاصدرا، حرکت جوهری، نفس، تجرد، اشتداد وجود، تکامل نفس.

https://hpi.aletaha.ac.ir/article_244670_53da4975e859ec8ffd5efdbbdb416943.pdf

مؤسسه آموزش عالی آل طه تاریخ فلسفه اسلامی 2981-2089 5 18 2026 06 22 "Authenticating the Story of Al-Kindi and the Composition of the Treatise on the Contradictions of the Quran" صحت‌سنجی روایت «کِندی و تألیف رساله تناقضات قرآن» 103 126 235433 10.22034/hpi.2025.551048.1176 FA رضا مختاری خویی .دانش‌آموخته فلسفه غرب دانشگاه شهید بهشتی و فلسفه اسلامی دانشگاه تهران 0000-0002-8878-0261 فاطمه بنی اسدی .دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه امام صادق ابوالحسن غفاری دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی 0009-0006-8270-4512 Journal Article 2025 10 04 According to a renowned narrative in the history of Islamic philosophy, Yaqub ibn Ishaq al-Kindi, one of the pioneering philosophers of the Islamic world, intended to compose a treatise demonstrating contradictions within the Quran. This historical report adds that Imam Hasan al-Askari (PBUH), through one of al-Kindi's students, dissuaded him from this endeavor by posing a pivotal question. The essence of the question was: "Do you not entertain the possibility that the speaker of these sentences intended a meaning other than what you have presumed?" Upon hearing this, al-Kindi reportedly discarded everything he had written. Among contemporary scholars, two distinct approaches to this encounter are observable: a critical approach involving the denial of the story’s validity by figures such as Morteza Motahhari; and an approach adopted by individuals like Nasrollah Hekmat, who, by presuming the story’s validity and offering a different reading, have derived sweeping conclusions from it. The present article specifically critiques this constructed narrative and the unsound conclusions that Hekmat and certain other contemporaries have built upon it, ultimately demonstrating the baselessness of the event and its resultant deductions. The research methodology involves a library-based examination of evidence and primary sources, utilizing a critical approach to re-evaluate the historical documents related to this event. The primary finding of the research, proving the narrative's baselessness, is presented through an alternative historical explanation: contemporaneous with al-Kindi the philosopher, there existed another figure, a Christian al-Kindi, who indeed authored a treatise on the contradictions of the Quran. It appears that this fact constitutes the origin of this historical conflation. بر اساس روایتی مشهور در تاریخ فلسفۀ اسلامی، یعقوب کِندی از نخستین فلاسفه در عالم اسلام قصد تألیف رساله‌ای در اثبات تناقضات در قرآن داشت. این گزارش تاریخی می‌افزاید که امام حسن عسکری علیه‌السلام از طریق یکی از شاگردان کِندی، با طرح یک پرسش کلیدی، وی را از این اقدام بازداشتند. مضمون آن پرسش چنین بود: «آیا احتمال نمی‌دهی مراد گویندۀ این جملات چیزی غیر از آنچه تو گمان برده‌ای باشد؟» و کندی با شنیدن این سؤال هرآنچه نوشته بود را دور ریخت. در بین معاصرین شاهد دو رویکرد متفاوت به این مواجهه هستیم: رویکرد انتقادی و انکار اصل داستان توسط مرتضی مطهری، و رویکردی که افرادی مانند نصرالله حکمت با مسلم انگاشتن داستان، ضمن قرائتی متفاوت، به نتیجه‌گیری‌هایی عظیم از آن دست یازیده‌اند. مقالۀ حاضر بطور خاص به نقد روایت برساخته و نتایج غیرواقعی می‌پردازد که نصرالله حکمت و برخی دیگر از معاصران بر مبنای این داستان بنا نهاده‌اند و در نهایت، بی‌اساس بودن این ماجرا و نتایج آن را نشان می‌دهد. روش تحقیق مقاله بررسی شواهد، قرائن و منابع اولیه به شیوۀ کتابخانه‌ای و با رویکردی انتقادی در بازخوانی اسناد و شواهد تاریخی مرتبط با این ماجرا است. یافتۀ اصلی پژوهش در اثبات بی‌اساس بودن این روایت، از طریق ارائه یک شاهد تاریخی جایگزین است. مقاله بیان می‌کند که همزمان با کندیِ فیلسوف، کندی مسیحی دیگری وجود داشت که او صاحب رساله‌ای درباره تناقضات قرآن بوده است؛ امری که به نظر می‌رسد منشأ این خلط تاریخی شده است.

https://hpi.aletaha.ac.ir/article_235433_da235da8db574169749aae1d2962dd00.pdf

مؤسسه آموزش عالی آل طه تاریخ فلسفه اسلامی 2981-2089 5 18 2026 06 22 The influence of Greek Philosophy with an emphasis on Plato in the Thought of Mulla Sadra تأثیر فلسفه یونان با تأکید بر افلاطون در اندیشه‌های ملاصدرا 127 162 232044 10.22034/hpi.2025.549816.1173 FA لیلا قربانی دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران. 0009-0009-7827-8428 سید احمد حسینی دانشیار دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران. 0000-0003-1119-7286 منصور ایمانپور استاد تمام دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران. 0000-0001-5424-2038 Journal Article 2025 09 30 Philosophical ideas have always been shaped and evolved within specific historical and cultural contexts. The history of philosophy testifies that Muslim philosophers, especially Mulla Sadra, were not merely inheritors of Greek philosophical traditions, but through a creative reinterpretation and reconstruction of these traditions in light of Islamic philosophical and theological heritage, they produced novel ideas. Mulla Sadra considers wisdom to be exclusive to sciences that originate from the religion of the Divine Prophets and refers to certain Greek philosophers (the Eight Wise Men) who, through asceticism and piety, transcended the sensible world and adopted the ethics of the Divine. They reached ultimate truth and, regarding the issue of the origination (huduth) and eternality (qadim) of the world, are in harmony with the Prophets. In his works, Mulla Sadra, with reference to the history of Greek philosophy and particularly relying on Plato’s teachings, examined topics such as the theory of forms, substantial motion, and the origination and eternality of the world. This study, employing a combination of historical, comparative, phenomenological, and analytical methods, seeks to explore the reflection of Greek ideas- especially those of Plato- in Mulla Sadra’s works. To this end, it analyzes Mulla Sadra’s writings and the doctrinal commonalities between him and Plato in the realms of ontology and epistemology, aiming to clarify the influence of Plato on Mulla Sadra’s philosophical system. اندیشه‌های فلسفی همواره در بستر تاریخی و فرهنگی خاصی شکل گرفته و متحول شده‌اند. تاریخ فلسفه گواه آن است که فیلسوفان مسلمان، بویژه ملاصدرا، نه تنها وارث سنت‌های فلسفی یونان بودند، بلکه با بازخوانی و بازسازی خلاقانه آنها در پرتو سنت فلسفی و معارف اسلامی، به آفرینش اندیشه‌های نوین دست زده‌اند. ملاصدرا حکمت را مختص علومی می داند که از دین انبیاء الهی سرچشمه می گیرند و از حکمایی یونانی نام می برد (حکمای هشت گانه) که بر اثر زهد و تقوا از عالم محسوس فراتر رفته و به اخلاق باری تعالی متخلق شده اند. آنان به حقیقت رسیده و درباره حدوث و قدم عالم همسو با انبیا هستند. ملاصدرا در آثار خود با ارجاع به تاریخ فلسفه یونان، و بویژه با تکیه بر آموزه‌های افلاطون، مباحثی همچون نظریة مُثل، حرکت جوهری و حدوث و قدم را بررسی کرده است. این پژوهش با بهره گیری از ترکیبی از روشهای تاریخی، تطبیقی، پدیدارشناختی و تحلیلی می‌کوشد بازتاب اندیشه‌های یونانی، به‌ویژه افلاطون، را در آثار ملاصدرا بررسی کند. بدین منظور، به بررسی آثار ملاصدرا پرداخته و اشتراکات آموزه ای میان وی و افلاطون را در حوزه هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی تحلیل کرده است تا تأثیر افلاطون در منظومه فکری ملاصدرا روشن تر شود.

https://hpi.aletaha.ac.ir/article_232044_203c2d0037ce10327182792f78d08d05.pdf

مؤسسه آموزش عالی آل طه تاریخ فلسفه اسلامی 2981-2089 5 18 2026 06 22 Explanation and examination of movement in nature based on the principles of Sadr al-Mutalahin تبیین و بررسی حرکت در ماهیت با تکیه بر مبانی صدرالمتألهین. 163 180 237325 10.22034/hpi.2025.547950.1170 FA سجاد ضیایی مدرس و دانش‌پژوه سطح چهار حوزه 0009-0001-3752-8488 محمد سربخشی دانشیار موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی 0009-0001-3752-8488 Journal Article 2025 09 21 One of the important pillars of transcendental wisdom, which plays an unparalleled role in Mulla Sadra's philosophical system, is essential movement. Without a doubt, essential movement is possible only by assuming the originality of existence, and essence itself is not susceptible to movement or doubt; therefore, Islamic sages have considered doubt and, consequently, movement in essence to be impossible. However, it seems that this issue, It depends entirely on our interpretation of the originality of existence and the validity of essence; that is, if the validity of essence is understood to mean "subjectivity and lack of externality", then there is no possibility of doubt and movement in essence. However, if the meaning of validity is that "essence does not have realization through pleasures and has realization incidentally"As Mukhtar's view is, in this case, both doubt in the essence makes sense and movement in the essence will be provable. The present research aims to use a descriptive analytical method and rely on the principles of Sadr al-Mutalahin to "prove the incidental movement in the essence" in accordance with a specific interpretation of validity. یکی از ارکان مهم حکمت متعالیه که نقشی بی‌بدیل در نظام فلسفی ملاصدرا دارد، حرکت جوهری است. بدون تردید حرکت جوهری تنها با فرض اصالت وجود امکان دارد و ماهیت به خودی خود پذیرای حرکت و نیز تشکیک نیست؛ از این‌رو حکمای اسلامی تشکیک و به تبع آن حرکت در ماهیت را محال دانسته‌اند. لیکن به نظر می‌رسد این مسأله، کاملاً به تفسیر ما از اصالت وجود و اعتباریت ماهیت وابسته است؛ بدین معنی که اگر اعتباریت ماهیت به معنای «ذهنی بودن و عدم خارجیت» تلقی شود، آنگاه امکان تشکیک و حرکت در ماهیت وجود ندارد اما اگر مقصود از اعتباریت این باشد که «ماهیت تحقّق بالذّات نداشته و تحقّق بالعرض دارد» چنانکه دیدگاه مختار همین است؛ در این صورت هم تشکیک در ماهیت معنی دارد و هم حرکت در ماهیت اثبات پذیر خواهد بود. پژوهش پیش رو در صدد است تا با روش تحلیلی توصیفی و با تکیه بر مبانی صدرالمتألهین به «اثبات حرکت بالعرض در ماهیت» به تبع تفسیر خاص از اعتباریت بپردازد.

https://hpi.aletaha.ac.ir/article_237325_7e4fe470b987efbd0597cbd50a27d03d.pdf

مؤسسه آموزش عالی آل طه تاریخ فلسفه اسلامی 2981-2089 5 18 2026 06 22 Investigating the Impact of Repentance on the Transformation of the Reality of the Sinful Soul in Sadrian Philosophy بررسی تأثیر توبه در دگرگونی حقیقت نفسِ گناهکار در فلسفه‌ی صدرایی 181 208 237411 10.22034/hpi.2025.559755.1183 FA میثم خسروی فرد فارغ التحصیل دکتری فلسفه و کلام اسلامی- دبیر رسمی گروه معارف آموزش و پروش 0009-0006-3583-8120 فردین جمشیدی مهر عضو هیئت علمی دانشگاه ملی گنبد کاووس 0000-0001-7337-9224 Journal Article 2025 11 14 This research was conducted with the aim of providing a philosophical explanation of the mechanism by which repentance purifies the sinful soul within the intellectual system of Mulla Sadra. The main question is how, given the acceptance of the union of act and agent (i.e., the identity of sin with the essence of the sinner), repentance can purify the contaminated essence without annihilating the individual's personal identity. The innovation of the research lies in the systematic application of the principles of the primacy of existence (asālat al-wujūd), the gradation of existence (tashkīk al-wujūd), the principle of the flow of existence (qā'idat al-saryān), and substantial motion to address this challenge.The findings indicate that repentance is a strong existential attention towards the most perfect level of existence (God), which, in the voluntary process of the soul's substantial motion, creates a new and more intense existential reality for the soul. This stronger existential reality, according to the principle of the flow of existence, absorbs and nullifies the weaker existential reality resulting from sin. In this process, personal identity (which is the continuous existential relation and attachment of the soul to God) remains constant, but the existential reality of the soul (its level and quality of existence) undergoes a substantial transformation from a state of degradation towards luminosity and purity. Therefore, in transcendent philosophy , repentance is not a conventional matter but rather an ontological transformation that reconstructs the essence of the soul, and it remains possible until the final moments of worldly life. این پژوهش با هدف ارائه تبیینی فلسفی از سازوکار تطهیر نفس گناهکار توسط توبه در نظام فکری ملاصدرا انجام شده است. پرسش اصلی آن است که با پذیرش اتحاد عمل و عامل (یعنی عینیت گناه با ذات گناهکار)، چگونه توبه می‌تواند ذات آلوده را پاک کند بی‌آنکه هویت شخصی فرد زایل شود. نوآوری تحقیق در به‌کارگیری نظام‌مند اصول اصالت وجود، تشکیک وجود، قاعده سَریان و حرکت جوهری برای پاسخ به این چالش است. یافته‌ها نشان می‌دهد توبه یک توجه وجودی قوی به کامل‌ترین مرتبه وجود (خداوند) است که در فرایند حرکت جوهری اختیاری نفس، حقیقت وجودی جدید و شدیدتری را برای نفس ایجاد می‌کند. این حقیقت وجودی قوی‌تر، طبق قاعده سَریان، حقیقت وجودی ضعیف‌ترِ ناشی از گناه را در خود مستهلک و مبطل می‌سازد. در این فرآیند، هویت شخصی (که همان ربط و تعلق ممتد وجودی نفس به خداست) ثابت می‌ماند، اما حقیقت وجودی نفس (مرتبه و کیفیت وجودش) از وضعیت انحطاط به سوی نورانیت و طهارت تبدل جوهری می‌یابد. بنابراین، توبه در حکمت متعالیه نه امری اعتباری، بلکه تحولی وجودشناختی و بازسازی کننده ذات نفس است که تا واپسین لحظات حیات دنیوی ممکن می‌باشد.

https://hpi.aletaha.ac.ir/article_237411_040521330438c583be144025f1294eb4.pdf

مؤسسه آموزش عالی آل طه تاریخ فلسفه اسلامی 2981-2089 5 18 2026 06 22 Ghazali and the issue of physical resurrection; examination of Treiger's theory based on attributing the denial of physical resurrection to Ghazali غزّالی و مسألۀ معاد جسمانی؛ بررسی نظریۀ تریگر مبنی بر انتساب انکار معاد جسمانی به غزّالی 209 234 245994 10.22034/hpi.2026.579904.1203 FA جواد نظری فلسفه و کلام اسلامی، الهیات، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران 0009-0005-4985-0430 Journal Article 2026 05 04 In The Incoherence of the Philosophers, Muhammad al-Ghazali excommunicates the philosophers on three grounds: denial of the origination of the world, denial of God’s knowledge of particulars, and denial of bodily resurrection. Nevertheless, Alexander Treiger advances the view that al-Ghazali, in his final position, did not believe in bodily resurrection. To this end, he adduces evidence from various works of al-Ghazali. In the present article, this evidence, together with other evidence to which Treiger has not referred, is examined. This evidence suggests Treiger’s claim; however, a descriptive-analytical approach, in light of al-Ghazali’s repeated explicit affirmations of bodily resurrection, shows that this evidence can be accounted for: in some of these cases, al-Ghazali appears to be concerned with explaining the spiritual dimension of resurrection, not denying its bodily dimension. In some others, where al-Ghazali raises the contrast between this world and the hereafter, an attempt is made to explain these cases on the basis of the occasionalism endorsed by al-Ghazali. In the end, the likelihood is strengthened that al-Ghazali did not abandon his belief in bodily resurrection. محمد غزالی در کتاب تهافت الفلاسفة فیلسوفان را به سه دلیل تکفیر می‌کند: انکار حدوث عالم، انکار علم خداوند به جزئیات و انکار معاد جسمانی. با این حال، الکساندر تریگر این رأی را تقویت می‌کند که غزالی، در رأی نهایی‌اش، به معاد جسمانی باور نداشته است. وی برای این امر شواهدی از آثار مختلف غزالی عرضه می‌کند. در این نوشتار، این شواهد، و شواهد دیگری که تریگر به آنها اشاره نکرده، مورد بررسی قرار گرفته‌اند. این شواهد به ادعای تریگر إشعار دارند، اما روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی، در پرتو تصریحات مکرّر غزالی به معاد جسمانی، نشان می‌دهد که این شواهد قابل توجیه‌اند: در برخی از این شواهد، غزّالی ظاهرا در صدد توضیح جنبۀ روحانی معاد است، نه انکارِ بُعدِ جسمانی آن. در برخی دیگر، غزّالی بحث تقابل دنیا و آخرت را مطرح کرده است، سعی شده است که این موارد، بر اساس مقارنه‌گراییِ مدّنظرِ غزّالی توضیح داده شوند. در نهایت، این احتمال تقویت شده است که غزالی از اعتقاد به معاد جسمانی دست برنداشته است.

https://hpi.aletaha.ac.ir/article_245994_61291618079c11ace00a11dea0c1ab87.pdf