تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

تفسیر ایدئالیستی از معرفت‌شناسی حکمت متعالیه بر پایه فاعلیت ذهن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری دانشگاه تبریز
2 دانش آموخته دکتری فلسفه از دانشگاه تبریز
چکیده
نگارندگان در این مقاله معتقدند در فلسفه صدرا مرجعیت عالم خارج شأنیت معرفتی خود را در مقام بالعرض از دست می‌دهد و صرفاً نقش تلنگری را ایفا می‌کند تا عاقل، معقولی را که از سنخ خویش است -یعنی معقول بالذات- از روی عین خارجی انشا کند و از طریق آن، به عالم علم پیدا کند. ساحت معرفتی در اختیار معقول بالذات که واقعیت علم است، قرار می‌گیرد و عالم خارج با استفاده از تعیناتی که عاقل در وعای ذهن ایجاد می‌کند، شناخته می‌شود و حیث مطابقت عین و ذهن و حلول صورت و نقش‏بستن آن بر نفس زیر سؤال می‌رود. نگارندگان در این مجال می‏کوشند با کمک‏گرفتن از معرفت‏شناسی کانتی -که در آن حیث ذهن در تکوین معرفت نقش محوری را به عهده دارد- تفسیری ایدئالیستی از اندیشه ملاصدرا ارائه دهند. اگر عاقل در اندیشه صدرا به لحاظ معرفتی مقدم بر عالم خارج قرار بگیرد و عالم خارج تنها از طریق تعینات عقل شناخته ‌شود، دیگر حالت تطابق مستقیم عین و ذهن و مرجعیت عین خارجی نسبت به نفس، منتفی خواهد شد. رویکرد صدرالمتألهین به عالم بُردار معرفتی سنتی جهان اسلام را زیر و رو می‌‌کند؛ چراکه بردار با صدرا از معقول به واقع حرکت می‌کند نه بر عکس. اصالت از آن عاقل است و عین تنها شأن معرفتی خود را از آن وام می‌گیرد.
کلیدواژه‌ها

  1. منابع و مآخذ

    1. جوادی آملی، عبدالله؛ رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه؛ ج1، قم: نشر اسراء، 1375.
    2. حسن‏زاده آملی، حسن؛ دروس اتحاد عاقل به معقول؛ چ1، قم: انتشارات قیام، 1375.
    3. ـــــ؛ سرح العیون فی شرح العیون؛ قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1421ق.
    4. راس، دیوید؛ ارسطو؛ ترجمۀ مهدی قوام‏صفری؛ چ1، تهران: انتشارات فکر روز، 1377.
    5. سبزواری، ملاهادی؛ منظومة حکمت؛ قم: مکتبة المصطفوی، [بی­تا].
    6. صدرالمتألهین شیرازی؛ «المسائل القدسیه»، سه رساله فلسفی؛ قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1378.
    7. ـــــ؛ الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه؛ قم: طلیعه النور، 1428ق.
    8. ـــــ؛ الشواهد الربوبیة؛ قم: مرکز بوستان کتاب، 1386.
    9. ـــــ؛ المظاهر الالهیة فی اسرار العلوم الکمالیه؛ تصحیح و تحقیق سیدمحمد خامنه­ای؛ چ1، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1378.
    10. ـــــ؛ رسالتان فی التصور و التصدیق؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1422ق.
    11. ـــــ؛ مجموعه رسائل صدراالمتالهین؛ تصحیح و تحقیق محمد ناجی اصفهانی؛ چ3، تهران: انتشارات حکمت، 1385.
    12. ـــــ؛ مفاتیح الغیب؛ تهران: مرکز مطالعات فرهنگی، 1363.
    13. عبودیت، عبدالرسول؛ درآمدی به نظام حکمت صدرایی؛ ج2، تهران: سمت، 1392.
    14. کانت، ایمانوئل؛ تمهیدات: مقدمه­ای بر هر مابعدالطبیعه­ آینده که به عنوان یک علم عرضه شود؛ ترجمه حداد عادل؛ چ4، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1388.
    15. ـــــ؛ نقد عقل محض؛ ترجمه بهروز نظری؛ چ1، تهران: ققنوس، 1394.
    16. مصباح یزدی، محمدتقی؛ آموزش فلسفه؛ ج1، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی و ج2، تهران: شرکت چاپ و نشر بین الملل، 1379.
    17. ـــــ؛ تعلیقة علی نهایة الحکمة؛ قم: مؤسسة در راه حق، 1363.
    18. مطهری، مرتضی؛ اصول فلسفه و روش رئالیسم؛ تهران: انتشارات صدرا، 1368.

     

     

     

  • تاریخ دریافت 05 مهر 1401
  • تاریخ بازنگری 02 آذر 1401
  • تاریخ پذیرش 11 آذر 1401