تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

مناط علیّت در نظر ملاصدرا و حکمای پس از ملاصدرا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه معرفت شناسی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
موضوع این مقاله مناط علیت در نظر ملاصدرا و حکمای پس از ملاصدراست. مناط علیت ناظر به ملاک نیازمندی اشیاء به علت است؛ یعنی سرّ نیاز و احتیاج به علت از کجا ناشی می‌شود. بطور کلی پنج نظر در این خصوص وجود دارد: برخی ملاک نیاز را به وجود می‌برند که این گروه عمدتا ماتریالیست‌ها هستند؛ برخی ملاک نیاز را به حدوث بر می‌گردانند که اینها عمدتا متکلم هستند؛ فیلسوفان مشایی و اشراقی، ملاک احتیاج را امکان ماهوی می‌دانند؛ چهارمین نظر درباره مناط علیت، امکان فقری است که این نظر براساس اصالت وجود مطرح می‌شود. حکمای صدرایی با نقد امکان ماهوی، ملاک احتیاج معلول به علت را فقر و فاقت وجودی معلول می‌دانند که هم در حدوث و هم بقا همراه معلول است. در این میان وجود فقری ذات دارای فقر نیست که فقر عارض بر او شود، بلکه فقر و نداری عین هویت و ذات اوست. اما درباره نظر پنجم باید گفت که برخی استدلال حکما در امکان فقری را کافی ندانسته و این نظر را به چالش کشیده‌اند. براساس روایات وارده از برخی ائمه، به نظر می‌رسد ملاک نیاز معلول در وجود قائم به غیر است. این نظر علاوه بر داشتن امتیازات نظر امکان فقری، از اشکالات آن مبری است وبه درستی مناط علیت را تبیین می‌کند.
کلیدواژه‌ها

  1. منابع و مآخذ

    * نهج البلاغه.

    1. ابن‌سینا؛ التعلیقات؛ تحقیق عبدالرحمان بدوی؛ چ1، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، [بی‌تا].
    2. آشتیانی، سیدجلال‎الدین؛ نقدی بر تهافت الفلاسفه غزالی؛ چ1، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1378.
    3. تبریزی، رجبعلی؛ الاصل الاصیل (اصول آصفیه)؛ چ1، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1386.
    4. جوادی آملی، عبدالله؛ رحیق مختوم شرح حکمت متعالیه؛ چ1، قم: اسراء، 1375.
    5. جوادی آملی، عبدالله؛ علی بن موسی الرضا و الفلسفه الالهیه؛ قم: اسراء، 1374.
    6. سبزواری، حاج ملاهادی؛ شرح المنظومة؛ چ1، تهران: نشرناب، 1413ق.
    7. صدر، محمدباقر؛ فلسفتنا؛ دار الصدر، 1389.
    8. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم‏؛ الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة؛ چ1، قم: مصطفوی، 1386ق.
    9. ـــــ؛ تفسیر القرآن الکریم؛ چ2، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، 1419ق.
    10. صدوق، محمد بن علی؛ التوحید؛ بیروت: مکتبه الهلال، 2009م.
    11. طباطبایی، سید محمدحسین؛ نهایة الحکة؛ چ1، قم: دفترتبلیغات اسلامی، 1362.
    12. طباطبایی، محمدحسین؛ اصول فلسفه و روش رئالیسم؛ [بی‌جا]، سهامی عام، [بی‌تا].
    13. فیاضی، غلامرضا؛ تعلیقۀ علی نهایۀ الحکمۀ؛ ط2، قم: مؤسسه‎‎ آموزشی و پژوهشی امام خمینی€، 1382.
    14. فیض کاشانی، ملامحسن؛ اصول المعارف؛ تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی؛ چ2، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1362.
    15. لاهیجی، ملاعبدالرزاق؛ شوارق الالهام فی شرح تجرید الکلام؛ ط2، ج1، قم: مؤسسه امام صادق†، 1428ق.
    16. مجلسی، محمدباقر؛ بحار الانوار؛ تهران: دار الکتب الاسلامیه، 1362.
    17. مصباح یزدی، محمدتقی؛ دروس فلسفه؛ چ1، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1375.
    18. ـــــ؛ آموزش فلسفه؛ قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1365.
    19. ـــــ؛ تعلیقة علی نهایة الحکمة، قم: ناشر انتشارات مؤسسه‎‎ آموزشی و پژوهشی امام خمینی€، 1393.
    20. مطهری، مرتضی؛ شرح مبسوط منظومه؛ چ5، تهران: حکمت، 1367.

     

     

     

     

  • تاریخ دریافت 21 آذر 1401
  • تاریخ بازنگری 01 دی 1401
  • تاریخ پذیرش 10 دی 1401