تاریخ فلسفه اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

دیدگاه علامه جعفری در باب چیستی عمل و مواجهه آن با چالش‌های علّی‌گرایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حسن لاهوتیان 1
عبدالله نصری 2
1 دکتری فلسفه و کلام اسلامی
2 استاد گروه فلسفه دانشگاه علامه طباطبایی
10.22034/hpi.2023.179884
چکیده
فلسفۀ عمل، گرایشی در فلسفۀ معاصر است که با حوزه‌های فلسفۀ ذهن، اخلاق و علوم‌انسانی ارتباطی وثیق داشته و پیگیری مسائل آن دربارۀ عمل انسان و چیستی آن، آورده‌هایی برای مباحث علمی و فلسفی این حوزه‌های مختلف خواهد داشت. پرسش از چیستی عمل اولین و از جهتی مهم‌ترین پرسش در فلسفۀ عمل است؛ سؤال آن است که دقیقاً به چه چیز عمل می‌گوییم؟ و چه چیز آن را از یک رویداد طبیعی متمایز می‌سازد؟

با وجود گسترۀ بحث از عمل در تاریخ اندیشۀ اسلامی، مطالعۀ آثار علامه جعفری نشان می‌دهد کمتر متفکر مسلمانی مانند او به تحلیل مبسوط عمل انسان پرداخته است. علامه با دریافت ضرورت این بحث برای علوم‌انسانی، این موضوع را پی گرفته و در خلال مباحث خود، نکاتی را که برای فلسفۀ عمل امروز مهم است مورد بررسی قرار داده است. این پژوهش در صدد است پاسخ جعفری به پرسش از «چیستی عمل»را استنباط و در نهایت برمبنای چالش‌های پیشروی نظریه‌های معاصر مورد ارزیابی قرار دهد.

در نظریّۀ عمل جعفری، عمل از مقولۀ فعل (یا به تعبیری رویداد) معرفی می‌شود و انتساب آن به «منِ» انسانی جایگاه ویژه‌ای دارد. همچنین جعفری سه مؤلفة اراده، تصمیم و اختیار را وسایلِ «من» برای تحقق عمل می‌داند که در میان آنها، مؤلفة اختیار مهم‌ترین مؤلفه محسوب می‌گردد. نهایتاً عمل براساس رابطه علّی میان این مولفه‌ها با روح، روان و بدن آدمی تعریف می‌شود به گونه‌ای که عمل پایه، حرکت روح و پس از آن، تغییر در روان و سپس سیستم عصبی بدن است.
کلیدواژه‌ها
عمل
اختیار
علامه‌جعفری
علّی‌گرایی
موضوعات
  1. باقری، خسرو (1399). عاملیت انسان؛ رویکردی دینی و فلسفی. چاپ اول، تهران: واکاوش.
  2. جعفری، محمدتقی (1400). مجموعۀ آثار علامه محمدتقی جعفری. چاپ اول، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
  3. جعفری، محمدتقی (1399). جبر و اختیار، تدوین و تنظیم عبدالله نصری، چاپ دوم، تهران: مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری.
  4. حسنی، سیدحمیدرضا، و موسوی، هادی (1396-1398). انسان­کنش­شناسی حکیمان پیشاصدرایی، صدرایی، اعتباری. چاپ اول، قم: پژوشگاه حوزه و دانشگاه.
  5. دارائی، روح­الله (1394). تبیین دیدگاه ملاصدرا دربارۀ فعل ارادی از منظر فلسفه عمل (پایان نامه دکترا). دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران: تهران.
  6. ذاکری، مهدی (1394). درآمدی به فلسفۀ عمل. چاپ اول، تهران: سمت.
  7. رفیعی­آتانی، عطاء­الله (1396). واقعیت و روش تبیین «کنش انسانی» در چهارچوب فلسفه اسلامی: نظریه‌ای بنیادین در علوم انسانی.‫، چاپ اول، تهران: آفتاب توسعه.
  8. صیدی، امین، لاهوتیان، حسن، و محمدی­منفرد، بهروز (1400). ارادۀ آزاد و دشواره جبر در نظریه سلطنت، نقد و نظر، 26 (103)، 60-87.
  9. قدردان قراملکی، محمدحسن (1397). نگاه سوم به جبر و اختیار. پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
  10. مسلین، کیت (1388). درآمدی به فلسفه ذهن. ترجمۀ مهدی ذاکری، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
  11. مصباح، علی (1397). جزوۀ فلسفۀ علوم انسانی. دانشگاه معارف اسلامی، قم.
  12. ملکیان، مصطفی (1390). جزوۀ روان­شناسی اخلاق (سلسله جلسات درس‌گفتاری)، بازیابی شده در 30 مرداد 1400 در: https://b2n.ir/h90418.
  13. Dancy, Jonathan, and Sandis, Constantine (eds.) (2015). Philosophy of Action: An Anthology, first published, Oxford: Wiley Blackwell
  14. Davidson, Donald (2001). Essays on Actions and Events. University of California, Berkeley.
  15. Negel, Thomas (1986). The View from Nowhere. New Work: Oxford University Press.
  16. Paul, Sarah (2021). Philosophy of Action: A Contemporary Introduction. First published, New York:
  17. Ryle, Gilbert (2009). The Concept of Mind. New York: Routledge.
  18. Schlosser, Markus E. (2011). Agency, Ownership, and the Standard Theory. In: New Waves in Philosophy of Action, ed. Jesús H. Aguilar, Andrei A. Buckareff and Keith Frankish, First published, Palgrave Macmillan.
  19. Wittgenstein, Ludwig (2009). Philosophical investigations. translated by G.E.M. Anscombe,M.S. Hacker, and Joachim Schulte, first published, Basil Blackwell.

  • تاریخ دریافت 19 شهریور 1402
  • تاریخ بازنگری 26 شهریور 1402
  • تاریخ پذیرش 01 مهر 1402