تحلیل مفهومی «پرسش از مراتب نظام هستی» در هستی شناسی صدرالمتألهین شیرازی و صدرالدین قونوی

امری, مرضیه; کهنوجی, مهدی; واسعی, هادی

doi:10.22034/hpi.2024.436728.1056

تحلیل مفهومی «پرسش از مراتب نظام هستی» در هستی شناسی صدرالمتألهین شیرازی و صدرالدین قونوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

مرضیه امری ¹

مهدی کهنوجی ²

هادی واسعی ³

¹ گروه فلسفه و کلام اسلامی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران

² گروه فلسفه، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، قم، ایران

³ استادیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران.

10.22034/hpi.2024.436728.1056

چکیده

فیلسوف آنگاه که به مطالعۀ هستی می‌ۤپردازد با پرسش از وحدت و کثرت هستی نیز روبه‌رو می‌شود، و آنگاه که کثرت را می‌ۤپذیرد، می‌کوشد تا پس از تعیین موضوع کثرت ـ یعنی نشان دادن آنچه که متکثر است ـ از مراتب و طبقات آن امور متکثر آگاه گشته و به تبیین و اثبات مراتب نظام هستی بپردازد. این پژوهش با تمرکز بر دو مسألۀ بنیادین هستی‌شناسانه در اندیشۀ صدرالمتألهین شیرازی و صدرالدین قونوی نشان داده است که: صدرالمتألهین شیرازی بر اساس باور به اصالت وجود، پرسش از مراتب نظام هستی را به گونه‌ای تحلیل کرده که برآیند آن دو نوع مرتبه‌ مندی حقیقی و مجازی برای نظام هستی است؛ در مقابل اما صدرالدین قونوی را می‌توان بر اساس تعریف و پاره‌ای از احکامی که برای اعیان ثابته برشمرده در فهرست باورمندان به اصالت ماهیت جای داد و گونه‌ای خاص از مرتبه‌ مندی برای نظام هستی بر پایۀ اصالت ماهیت را به او مستند ساخت؛ اگر چه ملاحظۀ تمام احکامی که او برای اعیان ثابته بر شمرده، و نیز مشاهدۀ جایگاه دقیق ایدۀ اعیان ثابته در منظومۀ فکری او موجب می‌شود که پرسش از مراتب نظام هستی در اندیشۀ قونوی فارغ از مسألۀ اصالت وجود و اصالت ماهیت تحلیل شود.

کلیدواژه‌ها

مراتب نظام هستی

ملاصدرا

قونوی

اصالت وجود

اصالت ماهیت

اعیان ثابته

موضوعات

فلسفه تطبیقی

ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1404 ق). الشفا (الهیات)، قم، کتابخانۀ آیت‌ الله مرعشی نجفی.
ابن‌عربی، محی‌الدین (1994 م). الفتوحات المکیة، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
جامی، عبد الرحمن (1370). نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
خمینی، روح‌الله (1375). [حواشی بر مقدمۀ قیصری] شرح فصوص‌الحکم، تهران، شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
ربیعی، صباح (1384). الانسان و العقیدة، قم، باقیات.
سبزواری، هادی بن مهدی (1422). شرح المنظومة، قم، ناب.
سهروردی، شهاب‌الدین یحیی (1380)، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شیرازی، محمد بن ابراهیم (1363). المشاعر، تهران، طهوری.
شیرازی، محمد بن ابراهیم (1363). مفاتیح‌الغیب. تهران، موسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شیرازی، محمد بن ابراهیم (1387). سه رسالۀ فلسفی، قم، دفتر تبلیغات اسلام.
شیرازی، محمد بن ابراهیم (1391ق). شرح اصول الکافی، تهران، مکتبة المحمودی.
شیرازی، محمد بن ابراهیم (1417ق)، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی.
شیرازی، محمد بن ابراهیم (1422ق)، شرح الهدایة الاثیریة، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی.
شیرازی، محمد بن ابراهیم (1423ق). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
شیرازی، محمد بن ابراهیم (1428). شرح و تعلیقۀ صدرالمتألهین بر الهیات شفا‏، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی.
طباطبایی، سید محمدحسین (1387). اصول فلسفۀ رئالیسم، قم، بوستان کتاب.
طباطبایی، سید محمدحسین (1404 ق). نهایةالحکمة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین 1420ق، بدایة‌الحکمة. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
طباطبایى، سید محمدحسین‏ (1386). نهایةالحکمة، با تصحیح و تعلیق غلامرضا فیاضی، قم، مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
عبودیت، عبدالرسول (1385). درآمدی به نظام حکمت صدرایی، قم، سمت.
فناری، محمد بن حمزه (1362)، مصباح‌الانس، تهران، انتشارات مولی.
فیاضی، غلامرضا (1390). هستی و چیستی در مکتب صدرایی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
قونوی، صدرالدین (1371). النصوص، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
قونوی، صدرالدین، (1381). اعجاز البیان فی تفسیر ام‌ القرآن، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
قونوی، صدرالدین (2008 م)، شرح الاسماء‌ الحسنی، بیروت، دار و مکتبة الهلال.
قونوی، صدرالدین (2010 م)، مفتاح‌الغیب، بیروت، دار الکتب العلمیة.
قونوی، صدرالدین (بی‌تا). فکوک.
قیصری، محمود (1375). شرح فصوص‌الحکم، تهران، شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
میرداماد، محمد باقر (1381). مصنفات میرداماد، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.