تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

تبیین حدوث و قدم بالحقیقة و المجاز با تکیه بر آراء صدرالمتألهین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد حوزۀ علمیه و دانش‌پژوه سطح۴ فلسفه اسلامی و دکتری مدرسی مبانی نظری اسلام.
چکیده
حدوث و قدم معانی متعددی دارد که هر کدام با یکی از اقسام تقدم و تأخر گره خورده است. ملاصدرا علاوه بر اقسام شش‌گانه‌ای که قدما بیان کرده‌اند، دو قسم تقدم و تأخر بالحقّ و تقدم و تأخر بالحقیقة و المجاز را اضافه کرده است. با توجه به قسم اول، خود او، قسم جدیدی از حدوث و قدم را تحت عنوان حدوث و قدم بالحقّ توضیح داده‌ است. حال سؤال این است که آیا بر اساس تقدم و تأخر بالحقیقة و المجاز به قسم دیگری از حدوث و قدم می‌توان رسید یا خیر؟ با توجه به مبانی خود ایشان و همچنین اشاراتی که در برخی مباحث دارد، نه تنها حدوث و قدم بالحقیقة و المجاز اثبات می‌شود بلکه می‌توان ادعا کرد که دیدگاه نهایی ملاصدرا نیز همین است. در این نگاه، قدیم، حق تعالی است که حقیقت و مصداق بالذات وجود است و عدم برای او محال است. اما حادث، تمام ماسوی‌الله است که فی نفسه عدم است و به حیثیت تقییدیۀ شأنیۀ وجود حق، تحقّق دارد؛ یعنی بالعرض و المجاز متصف به موجودیت می‌شود. از جملۀ آثار این نگاه، وحدت اطلاقی خداوند؛ وحدت حقۀ حقیقیۀ حق؛ احاطۀ قیومی خداوند بر ماسوی؛ و معیت حق با خلق است. از آنجا که بر اساس فحص نگارنده، نه در کتب فلسفی چنین عنوانی ذکر شده و نه مقاله یا پایان‌نامه‌ای در این زمینه نوشته شده است؛ این نوشتار در تلاش است تا با روش تحلیلی و توصیفی و با تکیه بر آراء صدرالمتألهین، به تبیین حدوث و قدم بالحقیقة و المجاز بپردازد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1376). الإلهیات من کتاب الشفاء (تحقیق علامه حسن‌زاده آملی)، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، مرکز انتشارات.
اسماعیلی، مسعود (1389). معقول ثانی فلسفی در فلسفۀ اسلامی، چاپ دوم، قم، انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
امینی‌نژاد، علی (1394). حکمت عرفانی، قم، چاپ سوم، انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
جوادی آملی، عبدالله (1395). رحیق مختوم، شرح حکمت متعالیه، قم، انتشارات اسراء.
سبزواری، هادی‌بن مهدی (1369). شرح المنظومة (تعلیقات حسن‌زاده آملی)، تهران، نشر ناب.
شیروانی، علی (1377). شرح مصطلحات فلسفی بدایة الحکمة و نهایة الحکمة، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، مرکز انتشارات.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1366). تفسیر القران الکریم، قم، انتشارات بیدار.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1368). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، قم، مکتبة المصطفوی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1375). شواهد الرّبوبیّة (مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین)، تهران، انتشارات حکمت.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1378). رسالة فی الحدوث (حدوث‌العالم)، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1382). شرح و تعلیقه صدرالمتألهین بر الهیات شفا، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1400)، رسالة المشاعر، چاپ سوم، قم، بوستان کتاب.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (بی‌تا). المبدأ و المعاد، بی‌جا (نرم‌افزار حکمت اسلامی نور).
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (بی‌تا)، الرسائل (رسالة فی سریان الوجود)، قم، مکتبة المصطفوی.
طباطبایی، سید محمدحسین (1434ق). نهایة الحکمة، قم، چاپ هفتم، مؤسسة النّشر الاسلامی.
فیاضی، غلامرضا (1397). هستی و چیستی در مکتب صدرایی، قم، چاپ پنجم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
قرآن.
مطهری، مرتضی (1376). مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا.
میرداماد، محمدباقربن محمد (1374)، القبسات، تهران، دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ.
نهج‌البلاغه.
دوره 4، شماره 14 - شماره پیاپی 14
تابستان 1404
صفحه 209-232

  • تاریخ دریافت 17 خرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 24 شهریور 1403
  • تاریخ پذیرش 24 شهریور 1403