تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

تحلیل وجود شناختی قاعدۀ «العلم بالعلة یستلزم العلم بالمعلول» با تأکید بر مبانی حکمت متعالیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مدرس مدرسه عالی نواب و دانشجوی دکتری دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
مطالعه تحلیلی قواعد فلسفی در پرتو مطالعه تاریخی آنها، هم زمینۀ فهم بهتر آنها را فراهم می‌آورد و هم میزان تأثّر آنها از مکاتب و آرای فلسفی را به خوبی آشکار می‌سازد. از جمله قواعد مهم و پرکاربرد در حکمت اسلامی قاعدۀ «العلم بالعلّة یستلزم العلمَ بالمعلول» است. پیوند این قاعده با دو مسأله اصالت وجود و حقیقت علم و تحولات این دو در حکمت اسلامی، ضرورت بازخوانی این قاعده را آشکار می‌سازد. نوشتار پیش رو، نخست پیشینۀ این قاعده را از نظر گذرانده و به تبیین این مهم می‌پردازد که علم به علت در چه صورتی مستلزم علم به معلول است. آنگاه با توجه به سیر تاریخی آن به تبیین ادله اقامه شده بر آن پرداخته؛ و در پایان، به مهم‌ترین کاربردهای این قاعده اشاره می‌کند. علم حضوری به معلول در پرتو علم حضوری به علت، اقامه براهینی نو بر این قاعده بر اساس مبانی حکمت متعالیه و بیان تفاوت آن با قاعدۀ «ذوات الأسباب لاتعرف إلا بأسبابها» از جمله مهم‌ترین دستاوردهای این مقاله است.
کلیدواژه‌ها

ابن‌رشد، محمد بن احمد (1982م). تلخیص کتاب البرهان، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب.
ابن‌سینا، ابوعلی (1404ق). التعلیقات، قم، مکتب الإعلام الإسلامی.
ارسطو (1980م). منطق ارسطو، بیروت، دارالقلم.
آشتیانی، میرزا مهدی (1390). تعلیقة بر شرح منظومة حکمت سبزواری، قم، المؤتمر العلامة الآشتیانی.
حلی، یوسف بن مطهر (1413ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم، مؤسسة نشر اسلامی.
جوادی آملی، عبدالله (1387). فلسفه صدرا، قم، مرکز نشر اسراء.
دینانی، غلام‌حسین (1380). قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی، تهران، پژوهشگاه  علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سبزواری، هادی بن مهدی (1383). اسرار الحکم فی المبتدأ و المختتم، قم، مطبوعات دینی.
سبزواری، هادی بن مهدی (1369). رسائل حکیم سبزواری، تهران، اسوه.
سبزواری، هادی بن مهدی (1376). شرح المنظومة، تهران، نشر ناب.
سهروردی، یحیی بن حبش (1392)، حکمة الإشراق با شرح قطب‌الدین شیرازی و تعلیقات صدرالمتألهین، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
شنب غازانی، اسماعیل (1381). فصوص‌الحکم و شرحه، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم (1368). الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة العقلیة، قم، مکتبة المصطفوی.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم (1422ق). شرح الهدایة الأثیریة، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم (1401)، الشواهد الربوبیة، قم، بوستان کتاب.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم (1375)، مجموعة رسائل فلسفی صدرالمتألهین، مصحح: حامد ناجی اصفهانی، تهران، حکمت.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1416ق). نهایة‌الحکمة، قم، مؤسسة نشر اسلامی.
طوسی، محمد بن محمد (1383)، أجوبة المسائل النصیریة، تهران، پژوهشگاه علوم اسلامی و مطالعات فرهنگی.
طوسی، محمد بن محمد (1367). اساس‌الاقتباس، تهران، دانشگاه تهران.
طوسی، محمد بن محمد (1407ق)، تجریدالاعتقاد، تهران، مکتب الإعلام الإسلامی.
 طوسی، محمد بن محمد (1403ق). شرح الإشارات و التنبیهات مع المحاکمات، قم، دفتر نشر الکتاب.
غفاری، ابوالحسن (1401). «مناط علیت در نظر ملاصدرا و حکمای پس از ملاصدرا»، تاریخ فلسفه اسلامی، 4: 1ـ27. 
فارابی، محمد بن محمد (1405ق). فصوص‌الحکم، قم، بیدار. 
فارابی، محمد بن محمد (1970م). کتاب الحروف، بیروت، دارالمشرق.
فخر رازی، محمد بن عمر (بی‌تا). المباحث المشرقیة، قم، بیدار.
لاهیجی، عبدالرزاق بن علی (1425ق). شوارق الإلهام فی شرح تجرید الکلام، قم، مؤسسة الإمام الصادق علیه‌السلام.
مدرس زنوزی، علی بن عبدالله (1378). مجموعۀ مصنفات حکیم مؤسس آقاعلی مدرس طهرانی، تهران، اطلاعات.
 

  • تاریخ دریافت 10 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 30 شهریور 1403
  • تاریخ پذیرش 30 شهریور 1403