تاریخ فلسفه اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

تحلیل و تصحیح علمی انتقادی بخش معاد الهیات النجاة: معرفی و ارزیابی اقدم نسخ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
لیلا کیان خواه
استادیار گروه مطالعات ابن‌سینا مؤسسة پژوهشی حکمت و فلسفة ایران.
10.22034/hpi.2024.483226.1107
چکیده
مجموعة النجاة یکی از مهم‌ترین آثار ابن‌سینا شامل رساله‌های منطق، طبیعیات، الهیات و ریاضیات است که بحث معاد از جمله مهم‌ترین مباحث ارائه شده در بخش الهیات است و تشریح و تبیین فلسفی آن، از جمله اهداف ابن‌سینا از تألیف النجاة بوده است. ابن‌سینا در الهیات النجاة تبیین معاد را بر بسیاری از مبانی حکمت نظری و عملیِ خود بنا کرده است و به نوعی می‌توان آن را ماحصل حکمت نظری و عملیِ او دانست.
   از آنجا که همة چاپ‌های فعلی الهیات النجاة علاوه بر این‌که معیارهای تصحیح انتقادی را رعایت نکرده‌اند، از نسخة نفیس و کهن مرادملا 1410 نیز غافل مانده‌اند، متنی مصحَّح محسوب نشده و بازتصحیح این اثر را ضروری‌ می‌نمایند. نسخة مرادملا 1410، توسط رضوان بن الساعاتی یکی از علمای قرن ششم ه.ق کتابت شده و پس از کتابت، بارها در طول  حدود پانزده سال با نسخه‌های دیگر و نیز آثار دیگر ابن‌سینا مقابله شده و دارای پنج گواهی بلاغ در انتهای نسخه و نیز بلاغ‌های متعددی در طول متن است.
   نظر به اهمیت معاد در نظام فکری ابن‌سینا و در الهیات النجاة، تصحیح انتقادی بخش معاد بر سایر مباحث مقدم شده و در این مقاله ارائه می‌شود. این تصحیح انتقادی بر اساس سه رسالة کهن و نفیس متعلق به قرن ششم ه.ق، موجود در کتابخانه‌های آستان قدس، حراجچی اوغلو و مرادملاست که به لحاظ قدمت و صحت بر تمام نسخه‌های موجود ارجحیت دارند. آنچه در این مقاله ارائه می‌شود، بررسی و ارزیابی بحث معادِ الهیات النجاة و نیز نسخه‌شناسی این سه نسخة ارزشمند است
کلیدواژه‌ها
معاد
مفارقت نفس از بدن
ابن‌سینا
الهیات النجاة
تصحیح انتقادی
مرادملا 1410

موضوعات

  1. ابن‌ابی‌اصیبعه، احمد بن قاسم (1299 ه.ق). عیون الأنباءفی طبقات الأطبّاء، قاهره، المطبعة الوهبیّة.
  2. ابن‌اثیر، علی بن محمّد (1385 ه.ق). الکامل فی التاریخ، بیروت، دار الصادر.
  3. ابن‌خلکان، احمد بن محمد (1968م). وفیات الأعیانو أنباء ابناء الزمان، تصحیح احسان عباس، بیروت، دارالثقافة.
  4. ابن‌سینا (1403). المبدأ والمعاد، مقدمه و تصحیح سید حامد هاشمی، تهران، مؤسسة پژوهشی حکمت و فلسفة ایران.
  5. ابن‌سینا (1938م). النجاة، تحقیق محیی‌الدین صبری کردی، قاهره، دار الصادر.
  6. ابن‌سینا (1985 م). کتاب النجاة فی الحکمة المنطقیّة و الطبیعیّة و الإلهیّة، ماجد فخری، بیروت، دار الآفاق الجدیدة.
  7. ابن‌سینا (1387). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، ویرایش و دیباچه محمدتقی دانش‌پژوه، چاپ سوم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
  8. احسان اوغلو، أکمل‌الدین (1386). فهرس مخطوطات الطب الإسلامی فی مکتبات ترکیا، مقدمه محمد مهدی اصفهانی، تهران، دانشگاه علوم پزشکی ایران.
  9. الأزهری، محمد بن احمد (1421 ه.ق). تهذیب‌اللغة، محقق: محمد عوض مرعب، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
  10. بیهقی، ظهیر‌الدین (1396 ه.ق). تاریخ حکماء الإسلام (تتمّة صوان الحکمة)، تحقیق: محمد کردعلی، دمشق، مکتبه ترقی.
  11. حموی، یاقوت بن عبدالله (1993م). معجم‌الأدباء، محقق: احسان عباس، بیروت، دارالغرب الإسلامی.
  12. جزری، محمد بن محمد (1429 ه.ق). غایة النهایة فی طبقات القراء، تصحیح مهدی فتحی سید و جمال‌الدین محمد شرف، مصر، دار الصحابة للتراث.
  13. داوودی، محمد بن علی (بی‌تا). طبقات المفسرین، تصحیح لجنة من العلماء بإشراف الناشر، بیروت، دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
  14. دهخدا، علی‌اکبر (1372-1373). لغت‌نامه، زیر نظر محمد معین، سیدجعفر شهیدی، تهران، دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ روزنه.
  15. سبکی، عبدالوهاب بن علی (بی‌تا). طبقات الشافعیة الکبری، محقق محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره، دار إحیاء الکتب العربیّة.
  16. سمعانی، عبدالکریم بن محمّد (1382ه.ق). الأنساب، تصحیح عبدالرحمن بن یحیی معلمی، حیدرآباد، مطبعة مجلس، دائرة المعارف العثمانّة.
  17. شقیرات، احمد صدقی علی (1423 ه.ق). تاریخ مؤسسة شیوخ الإسلام فی عهد العثمانی، اردن: دار الکندی.
  18. صفدی، خلیل بن ایبک (1401 ه.ق). الوافی بالوفیات، تحقیق هلموت ریتر، بیروت: دار نشر فرانز شتاینر.
  19. فارابی، محمد بن محمد (1996 ه.ق). السیاسة المدنیّة، مقدمه و شرح: علی بو ملحم، بیروت، مکتبة الهلال.
  20. قفطی، جمال‌الدین یوسف (1326 ه.ق). إخبار العلماءباخبار الحکماء، مصر، دارالکتب الحدیویّة.
  21. مهدوی، یحیی (1333). فهرست نسخه‌های مصنفات ابن‌سینا، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  22. هروی، سیف بن محمّد بن یعقوب (1383). تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، اساطیر با همکاری مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدنها.
  23. Avicenna, The life of IBN SINA, A critical edition and annotated translation by William Gohlman, Albany, New York, State university of New York press, 1974.
  24. Gutas, D., Avicenna and the Aristotelian Tradition, Introduction to Reading Avicenna’s Philo‌sophical Works, Leiden, Bril,1988.

  • تاریخ دریافت 22 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 28 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 28 مهر 1403