تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

قاعده‌ی «کل شیء فی کل شیء» در عرفان ابن‌عربی، داستان دقوقی مثنوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، آل طه. تهران . ایران
چکیده
داستانِ دقوقی تبیینِ تمثیلیِ قاعده «کل شیء» و بلکه ذکرِ وحدتِ وجود به لحن و سیاقِ اختصاصیِ عرفانِ مولوی است؛ بی‌آن‌که لازم باشد او را وحدتِ وجودیِ عرفان نظری بدانیم. نسبتِ داستانِ دقوقی به مثنوی، نسبتِ قاعده‌ی «کل شیء» به عرفانِ ابن‌عربی است که هر کس به مدلول و معنای آن‌ها توجه نداشته باشد نتوانسته است جان‌مایه‌ی عرفان نظری و نیز مثنوی معنوی را دریابد. مقاله‌ی حاضر معتقد است علی رغم تفاوت های زیادی که میانِ عرفان ابن عربی و عرفان مولوی وجود دارد اما توحیدِ حق تعالی اساسی‌ترین مفهومی است که هر دو مکتب حول آن شکل گرفته‌اند.

مهم‌ترین تمثیل‌هایی که در داستانِ دقوقی به کار رفته‌اند، شمع = نور، درخت و انسان هستند. وجه اشتراکِ مهمِ تمثیل‌های یاد شده این است که: هر سه قایم و ایستاده و راست‌قامت‌اند: و این با مسیرِ طول و عمقِ هستی تناسب دارد. هر سه با سوختن نسبتی دارند؛ و در عینِ حال هر سه با تزکیه مرتبط‌اند.

هستی با نور یکی است و نور از اسمای الهی است. نور و وجود، وحدتِ محض‌اند و همه‌ی کثرات، ظهورِ همین وحدت‌اند؛ حقیقت انسان حقیقت نوری است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. ابن‌عربى محیى‌الدین (1378). ترجمان‌الاشواق، تهران، انتشارات روزنه.
  2. ابن‌عربى، محیى‌الدین (1946م). فصوص‌الحکم، ج1، چاپ اول، قاهره، دار إحیاء الکتب العربیة.
  3. ابن‌عربی، محی‌الدین (1421). مجموعه رسائل ابن‌عربی، بیروت، دار المحجه البیضاء.
  4. ابن‌عربی، محیی‌الدین (1367). التجلیات الالهیة، همراه با تعلیقات ابن‌سودکین، تهران، چاپ عثمان اسماعیل یحیی.
  5. ابن‌عربى، محیى‌الدین (1367). مجموعة رسائل ابن‌عربى (مجلدان)، بیروت، دار احیاء التراث.
  6. عزلتى خلخالى، ادهم (1381). رسائل فارسى ادهم خلخالى، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگى.
  7. استعلامی، محمد (1363). شرح مثنوی مولانا، ج3، تهران، انتشارات زوار.
  8. آشتیانی، مهدی (1377). اساس‌التوحید، تهران، امیرکبیر.
  9. بابایی، علی (1398). سه‌گانه‌های عالم معرفت، اردبیل، دانشگاه محقق اردبیلی.
  10. ترمذی، الحکیم (1422). ختم‌الاولیاء، بیروت، مهد الآداب الشرقیة.
  11. جندی، مؤیدالدین (1361). شرح فصوص‌الحکم، به کوشش جلال‌الدین آشتیانی و غلامحسین ابراهیمی دینانی، مشهد.
  12. جوادی آملی، عبدالله (1372). تحریر تمهیدالقواعد، قم، انتشارات الزهراء.
  13. جیلی، عبدالکریم (2004). المناظر الإلهیة، جلد 1، بیروت، دار الکتب العلمیة.
  14. حافظ شیرازى، خواجه شمس‌الدین محمد (1385). دیوان حافظ، تهران، زوار.
  15. زریـن‏کوب، عبـدالحسین (1364). سرّنـی، تهران، علمی.
  16. زمانی، کریم، شرح جامع مثنوی معنوی، ج3، چاپ 21، تهران، انتشارات اطلاعات.
  17. سبزواری، ملاهادی (1981م). پاورقی اسفارالاربعه، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی.
  18. سجادی، سیدجعفر (1371). فرهنگ معارف اسلامى، ج۳. تهران: کومش.
  19. شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (1416). تمهیدالقواعد، قم، چاپ دفتر تبلیغات.
  20. عبدالرزاق کاشی (1376). اصطلاحات‌الصوفیه، (با) ترجمه و شرح از محمدعلی مودود لاری، تهران، چاپ گل‌بابا سعیدی.
  21. عین القضات همدانى (1341). تمهیدات، تهران، دانشگاه تهران.
  22. مدرس زنوزی، آقاعلی (1376). بدایع‌الحکم، قم، نشر الزهراء.
  23. ملاصدرا، محمدابراهیم (1981). الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
  24. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1361). إیقاظ‌النائمین، ایران، تهران، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه.
  25. مولوی، مولانا جلال‌الدین محمد بلخى (1384). دیوان کبیر شمس، جلد 1، چاپ اول، تهران، طلایه.
  26. نظامی باخرزی، عبدالواسع (1371). مقامات جامی، تهران، نشر نی.
  27. یثربی، سیدمحمدجواد؛ یوسف ثانی، سید محمود و زارع، محمدامین (1398). «تبیین و تحلیل اصل «کل شیء فیه کل شی ء» به سه قرائت در آثار عرفانی امام‌خمینی»، جاویدان خرد؛

16(35 69-86. doi: 10.22034/iw.2019.127244.1203

  • تاریخ دریافت 18 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 29 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 30 مهر 1403