تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

بررسی سیر تحول «مباحث تابعه علیت» بر مبنای سه سیر فلسفی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه تبریز
چکیده
با پذیرش سه سیر فلسفی ملاصدرا، مساله اصلی مقاله حاضر بررسی تحول مباحث مرتبط با علیت بر اساسِ سیرهای یاد شده است؛ در سیر اول متناسب با دیدگاه متکلمان، رابطه‌ی حق تعالی با مخلوقات به نحو رابطه «موثر و متاثر» است؛ در این نحوه نظر، نه تنها امکانِ انفصال بینِ علت و معلول وجود دارد، بلکه لازمه‌ی این‌سیر، نگاهِ تباین‌بالذاتی و لازمه‌ی آن هم محال بودنِ هر نوع علیتی میانِ پدیده-هاست. حال آن‌که در سیر دوم به پشتوانه‌ی اصالت و وحدت تشکیکی وجود، رابطه‌ به نحو «علت و معلول» و به تبعِ آن، تبیینِ مراتبی است؛ رابطه‌ی یاد شده متناسب با سیر سوم به نحو «ظاهر و مظهر» می‌باشد که در این وجه نظر، معلول شأن و ظهوری از علت است؛ در دو سیر اخیر به دلالت مبانی، بر معیتِ دایمی علت با معلول و ظاهر با مظهر با حفظِ تفاوتِ دو مرتبه تاکید می‌شود. به همین‌نحو به اقتضای سیر اول «عطاء، اعطاء و معطی» مغایر از هم‌اند؛ به اقتضای سیر دوم این سه باهم اتحاد و بر مبنای سیر سوم باهم وحدت دارند. نسبتی که میانِ عناصر علیت یعنی علت و معلول برقرار است بر مبنای سیر اول از نوعِ اضافه‌ی مقولی، بر مبنای سیر دوم از نوعِ اضافه‌ی اشراقی و بر مبنای سیر سوم از نوعِ اضافه‌ی قیومی است؛ که با موضوعاتِ اشاره شده بر مبنای سه سیر تطابق دارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


آشتیانی، مهدی (1377). اساس‌التوحید، تهران، امیرکبیر.
ابراهیمی دینانی، غلام‌حسین (1380). قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی، ج 3، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى‌.
انواری، سعید و هاشمی عطار، خدیجه (1398). «بررسی تقدم و تأخر بالتجوهر و سیر تاریخی آن در فلسفه اسلامی»، تاریخ فلسفه، سال دهم، شماره دوم، ص 113-142.
ایجی عضدالدین، عبدالرحمان‌بن احمد (بیتا)، شرح المواقف، ج 5، شرح علی‌بن محمد جرجانی، محشی حسن‌بن محمد چلبی و عبدالحکیم‌بن شمس‌الدین سیالکوتی، مصحح محمد نعسانی حلبی، قم، الشریف الرضی.
بابایی، علی (1399). «حق تعالی تنها جوهر هستی سیر تحول جوهر و عرض بر مبنای سه مرتبه‌ سیر فلسفی ملاصدرا»، فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز.
بابایی، علی (1402). «موضوعات علم بر مبنای سه سیر فلسفی»، جستارهایی در فلسفه و کلام، دانشگاه فردوسی مشهد، سال 55، شماره 1، شماره پیاپی 110، بهار و تابستان 1402، ص 33-55.
بابایی، علی و موسوی سید مختار (1400). «مسئله «زمان» در سه مرتبه سیر فلسفی صدرالمتألهین»، معرفت فلسفی، سال نوزدهم، شماره اول، پیاپی 73، ص 49-64.
بابایی، علی و موسوی، سید مختار (1401). «سه مرتبه حرکت بر مبنای سه سیر فلسفی ملاصدرا: حرکت طبیعی، حرکت جوهری، تجدد امثال». مجله پژوهش‌های فلسفی (دانشگاه تبریز).
جوادی آملی، عبدالله (1386). رحیق مختوم، قم، اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1393). رحیق مختوم، قم، اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1395). رحیق مختوم، ج 16، قم، نشرِ اسراء.
حائری یزدی، مهدی ‌(1361). هرم هستی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
حسینی طهرانی، سید محمدحسین و طباطبایى، محمدحسین (1417)، توحید علمى و عینى در مکاتیب حکمى و عرفانى، مشهد، علامه طباطبایى.
سبزواری، ملاهادی و ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1360)، تعلیقات بر الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
سبزواری، هادی‌بن مهدی (1369). شرح المنظومة (تعلیقات حسن‌زاده)، تهران، نشر ناب.
سعادت مصطفوی، سید حسن؛ بهشتی‌نژاد، سید میثم و علی‌زاده، بیوک (1392). «بازسازی سیرِ سه مرحله‌ای مبحث علیت در حکمت متعالیه»، دوفصلنامه علمی حکمت صدرایی، (1)2، 19-30.
صمدی آملی، داوود (1386). شرح نهایةالحکمة، قم، قائم آل‌محمد (عج).
طباطبایی/ ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1981م) الحکمة المتعالیة فى الأسفار العقلیة الأربعة (با حاشیه علامه طباطبایى)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
طباطبایى، محمدحسین (1416ق). نهایةالحکمة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی.
عبودیت، عبدالرسول (1387). نظام حکمت صدرایی 2: تشکیک در وجود، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیw.
عبودیت، عبدالرسول (1388). درآمدی به نظام حکمت صدرایی 1، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیw.
عبودیت، عبدالرسول (1388). درآمدی به نظام حکمت صدرایی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیw.
عبودیت، عبدالرسول (1393). حکمت صدرایی به روایت علامه طباطبایی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیw.
فخر رازی، محمدبن عمر (1420 ق). التفسیر الکبیر، ج 19، بیروت، مکتب تحقیق دار احیاء التراث العربی.
مصباح، محمدتقی (1366). آموزش فلسفه، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، معاونت فرهنگی.
مطهری، مرتضی (1376). شرح منظومه مبسوط‍‌ (مجموعه آثار استاد شهید مطهری)، ج 10، تهران، صدرا.
مطهری، مرتضی (1376). مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ج 3، تهران، صدرا.
مطهری، مرتضی (1376). مقالات فلسفى (مطهری) (مجموعه آثار استاد شهید مطهری)، ج ۱۳، تهران، صدرا.
ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1368). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، قم، مکتبة المصطفوی.
ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1378 ق). الاسفار، ج 9، قم، المصطفوی.
ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1382). شرح و تعلیقه صدرالمتألهین بر الهیات شفا (صدرالمتألهین)، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا، محمدبن ابراهیم و احسائی، احمدبن زین‌الدین (1385). شرح المشاعر، بیروت: مؤسسة البلاغ.
منزه، مهدی و کاوندی، سحر (1396)، «صدرالمتالهین؛ وحدت تشکیکی یا وحدت شخصی (گذار صدرالمتألهین از وحدت تشکیکی به وحدت شخصی وجود)» دوفصلنامه علمی ـ پژوهشی حکمت صدرایی، (2)5، 169-186.
ناجی اصفهانی، حامد (1393). «برهان صدّیقین به روایت حکیم صهبا و جایگاه آن در حکمت متعالیۀ صدرایی»، حکمت و فلسفه، (38) 10، 29-42.   
دوره 4، شماره 14 - شماره پیاپی 14
تابستان 1404
صفحه 145-176

  • تاریخ دریافت 01 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 25 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 27 آبان 1403