تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

تحلیل انتقادی نظریة حرکت در حرکت علامه طباطبائی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه علامه طباطبائی
2 دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه علامه طباطبائی
چکیده
صدرالمتألّهین با طرح نظریۀ «حرکت جوهری»، امکان دگرگونی در جوهر را مطرح ساخت؛ بااین‌حال، همانند دیگر حکما، وقوع حرکت را در دیگر مقولات نمی‌پذیرد، به‌ویژه در مقولاتی که تحقق افراد آن‌ها به‌صورت تدریجی است. دلیل این امر آن است که پذیرفتن حرکت در چنین مقولاتی به پیدایش «حرکتِ در حرکت» می‌انجامد؛ پدیده‌ای که از نظر همهٔ فلاسفه امری ناممکن شمرده می‌شود.
در این میان، از منظر علامه طباطبایی، قبول حرکت جوهری به‌طور طبیعی مستلزم پذیرش نوعی حرکت حقیقی – هرچند تبعی – در همۀ مقولات عرضی است. بدین‌ترتیب، در دستگاه فکری علامه، «حرکت در حرکت» نه‌تنها امری محال نیست، بلکه با پذیرش آن می‌توان سازوکار تند و کند شدن حرکات را نیز توضیح داد. این نوشتار، ضمن واکاوی مبانی علامه طباطبایی در تبیین امکان «حرکت در حرکت»، دیدگاه شاگردان برجستۀ او را نیز بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که آنان در اصلِ مبنا با استاد خویش اختلافی ندارند.  
کلیدواژه‌ها

موضوعات


جوادی آملی، عبدالله (1386). رحیق مختوم شرح حکمة متعالیة، تنظیم و تدوین حمید پارسانیا، جلد 12، قم، مرکز نشر اسراء.
صدرالمتألهین، محمدبن ابراهیم شیرازی (1981). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیه الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث.
صدرالمتألهین، محمدبن ابراهیم شیرازی (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تصحیح و تعلیق از سید جلال‌الدین آشتیانی، مشهد، المرکز الجامعی للنشر.
طباطبایی، محمدحسین (1981). حاشیه الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار التراث العربی.
طباطبایی، محمدحسین (بی‌تا). اصول فلسفه و روش رئالیسم، مقدمه و پاورقی: استاد مرتضی مطهری، قم، انتشارات صدرا.
طباطبایی، محمدحسین (بی‌تا). بدایة‌الحکمة، چاپ سوم، قم، موسسة نشر اسلامی.
طباطبایی، محمدحسین (1362). رسائل سبعه (رسالة قوه و فعل)، بنیاد علمی و فکری استاد علامه طباطبایی، قم، انتشارات حکمت.
طباطبایی، محمدحسین (1376)،. نهایة‌الحکمة، چاپ سیزدهم، قم، جامعة مدرسین.
طباطبایی، محمدحسین (1388). بررسی‌های اسلامی، قم، موسسة بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).
فیاضی، غلامرضا (1380). تعلیقه علی نهایة الحکمة، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
کمالی، محمد مهدی (1391). «تحلیل معناشناختی حرکت در حرکت (نظریۀ ابداعی علامه طباطبایی)». آموزه‌های فلسفه اسلامی. ش11، بهمن 1391، صص 93-120.
مصباح یزدی، محمدتقی (1405). تعلیقة علی نهایة الحکمة، قم، سلمان فارسی.
مطهری، مرتضی (1366). حرکت و زمان، چاپ اول، جلد 1، تهران، انتشارات حکمت.
مطهری، مرتضی (1384). مجموعه آثار استاد مطهری، جلد 11، تهران، انتشارات صدرا.
نصری، عبدالله (1389). حاصل عمر، جلد 1، چاپ 6، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

  • تاریخ دریافت 19 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 05 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 05 دی 1403