تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

معناشناسی فلسفه علم در فلسفه اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه معرفت شناسی و علوم شناختی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
فلسفه اسلامی هر چه از هستی‌شناسی دورگشته و به معرفت‌شناسی روی می‌آورد به تدریج از افلاطون و فلوطین دوری گزیده و به واقع‌گرایی و عقل‌گرایی ارسطویی گرایش یافته است. فلسفه‌علم ارسطوئی و، به تبع آن، فلسفه علم اسلامی سه اصل را پذیرفته‌اند: (۱) وجود علم مابعدالطبیعه، (۲) وجود ذوات و خواص ذاتی، (۳) ضرورت تحلیل‌های واقع‌گرایانه از ذوات و خواص ذاتی، و بطورکلى از اشیاء و امور. اما فلسفه‌علم‌های مابعدنیوتن به تدریج (۱) علم مابعدالطبیعه را انکار کرده‌اند، (۲) وجود ذوات و خواص ذاتی را انکارکرده‌اند، (۳) تحلیل‌های واقع‌گرایانه را رها کرده و به تحلیل‌های منطقی و زبانی بسنده کرده‌اند. ذات‌گرایی جدید با بیشتر اصول اساسی ذات‌گرایی ارسطویی در توافق است، اما بر ضعف‌هایی مشتمل است که می‌توان با بازسازی آن‌ها به سوی فلسفه‌علم‌ای که می‌توان فلسفه‌علم اسلامی نامید گام نهاد: در هستی‌شناسی با پیش کشیدن خدای خالق و حکمت و غایتمندی، در معرفت‌شناسی با پیش کشیدن هماهنگی انسان با جهان و توانایی او بر شناسایی کاملاً درست اشیاء و امور، و در روش‌شناسی با پیش کشیدن امکان تبیین درست از اشیاء و امور.

تفاوت این دیدگاه‌ها، در تفاوت مابعدالطبیعه آن‌ها است. و من مابعدالطبیعه ارتقاء یافته فلسفه اسلامی را واقع‌بینانه‌تر و معقول‌تر از مابعدالطبیعه مابعدنیوتنی، که می‌توان آن را مابعدالطبیعه هیومی نامید، و معرفت‌شناسی و روش‌شناسی فلسفه‌علم معاصر اسلامی را واقع‌بینانه‌تر و معقول‌تر از معرفت‌شناسی و روش‌شناسی فلسفه‌ها و فلسفه‌علم‌های معاصر، و حتی واقع‌بینانه‌تر و معقول‌تر از معرفت‌شناسی و روش‌شناسی ذات‌گرایی جدید می‌بینم.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1390). الهیات از کتاب شفاء، ویرایش و ترجمه ابراهیم دادجو، چ 2، تهران: انتشارات امیرکبیر.
ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1391). برهان شفاء، ترجمه و تفسیر مهدی قوام صفری، چ 1، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
ارسطو (1385). متافیزیک، ترجمه شرف‌الدین خراسانی، چ 4، ایران ـ تهران: انتشارات حکمت.
ارسطو (1378). منطق(ارگانون)، ترجمه شمس‌الدین ادیب سلطانی، چ 1، ایران ـ تهران: انتشارات نگاه.
افلاطون (1357). جمهوری، دوره آثار افلاطون، ترجمه محمدحسن لطفی، ج4، تهران: خوارزمی.
جوادی آملی، عبدالله (1375). رحیق مختوم، بخش پنجم از جلد اول، چ 1، قم: مرکز نشر اسراء.
خرمشاهی، بهاء‌الدین (1361). پوزیتیویسم منطقی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
دادجو، ابراهیم (1399). واقع‌گرایی در علوم انسانی اسلامی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
دادجو، ابراهیم (در شرف چاپ). واقع‌گرایی در معرفت‌شناسی اسلامی و نقادی ضدواقع‌گرایی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
طباطبایی، محمدحسین (1371). برهان، ترجمه و تصحیح و تعلیق مهدی قوام صفری، چ 1، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
علی‌آبادی، یوسف (1374). «زبان حقیقت و حقیقت زبان»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ارغنون، شماره 7-8، صص 89-104.
فارابی، ابونصر محمد (1949). احصاءالعلوم، مصرـ‌قاهره.
فارابی، ابونصر محمد (1949). اندیشه‌های اهل مدینه فاضله، ترجمه و تفسیر دکتر سیدجعفر سجادی، چ 2، تهران: طهوری.
کارناپ، رودلف (1385). فلسفه و نحو منطقی، ترجمه رضا مثمر، چ 1، تهران: نشر مرکز.
کانت، ایمانوئل (1370). تمهیدات، ترجمه همراه با مقدمه و توضیحات غلامعلی حدّاد عادل، چ 2، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
کانت، ایمانوئل (1383). سنجش خرد ناب، ترجمه میر شمس‌الدین ادیب سلطانی، چ 2، تهران: انتشارات امیرکبیر.
کواین، ویلارد ون اورمن (1381). «معرفت‌شناسی علمی»، ترجمه محمدرضا معمار صادقی، تهران: کتاب ماه ادبیات و فلسفه، ماه مهر، شماره 60، صص 42-49.
مصباح یزدی، محمدتقی (1384). شرح برهان شفاء، تحقیق و نگارش محسن غرویان، چ 1، قم، مؤسسه امام خمینیw.
مور، ج. ا. (1381). «برهان عالم خارج»، ترجمه منوچهر بدیعی، تهران: کتاب ماه ادبیات و فلسفه، ماه مهر، شماره 60، ص 148-123.
ویتگنشتاین، لودویک (1380). پژوهش‌های فلسفی، ترجمه فریدون فاطمی، چ 1، تهران: نشر مرکز. 
ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1403). الاشارات و التنبیهات، با شرح خواجه نصیرالدین طوسی و شرح‌الشرح قطب‌الدین رازی، 3 جلد، چ 2، دفتر نشر کتاب.
ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1404). الشفاء، با مقدمه ابراهیم مدکور، ایران ـ قم: منشورات مکتبه آیه‌الله العظمی المرعشی النجفی.
ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1364). النجاه من الغرق فی بحر الضلالات، ویرایش و دیباچه محمدتقی دانش‌پژوه، انتشارات دانشگاه تهران.
پروکلس (1955). الخیر المحض، در کتاب الافلاطونیه المحدثه عند العرب، با تحقیق و مقدمه عبدالرحمن بدوی، مصرـ‌قاهره: مکتبه النهضه المصریه.
حسن‌زاده آملی، حسن (2015). تصحیح و تعلیق شرح المنظومه، قم: مؤسسه التاریخ العربی.
طباطبایی، سیدمحمد حسین (1420 ق). بدایة‌الحکمه، تحقیق و تعلیق عباسعلی زارعی سبزواری، الطبعة السابعه عثره، قم: مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعة المدرسین.
طباطبایی، سیدمحمد حسین (1363). نهایة‌الحکمه، مع تعلیق محمدتقی مصباح یزدی، قم: انتشارات الزهراء.
فارابی، ابونصر محمد (1363). الجمع بین رأیی الحکیمین، چ 2، تهران: مکتبه الزهراء.
فارابی، ابونصر محمد (1970). کتاب الحروف، تصحیح محسن مهدی، لبنان ـ بیروت: دارالمشرق.
فارابی، ابونصر محمد (1408 ق). المنطقیات للفارابی، المجلدات 3، تحقیق و مقدمه محمدتقی دانش‌پژوه، قم: مکتبه آیة‌الله المرعشی النجفی.
فلوطین (1356)، اثولوجیا، ترجمه ابن‌ناعمه حمصی، با تعلیقات قاضی سعید قمی، با مقدمه و تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی، تهران: انجمن فلسفه ایران.
Ellis, Brian (2001). Scientific Essentialism, Cambridge.
Ellis, Brian (2002). The Philosophy of Nature, Acumen.
Hume, David (1951a). A Treatise of Human Nature, ed. By L. A. Selby – Bigge, Oxford.
Hume, David (1951b). Enquiries Concerning Human Understanding and Concerning the Principles of Morals, ed. By L. A. Selby-Bigge, Oxford.
Quine, Willard Van Orman (1963). From a Logical Point of View, New York: Harber & Row.
Quine, Willard Van Orman (1981). Theories and Things, USA: Harvard UPS.

  • تاریخ دریافت 09 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 20 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 20 بهمن 1403