تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

بررسی معناداری ادعای صدرالمتألهین در خصوص مطابقت فلسفه با دین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 فارغ التحصیل کارشناسی ارشد فلسفه دانشگاه فردوسی مشهد
2 دانشیار گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه
چکیده
صدرالمتألهین در جای جای آثار خویش دربارۀ نسبت فلسفه با دین و عدم مخالفت آن دو با یکدیگر سخن گفته است. او در این باره از دین با تعبیرات گوناگونی یاد کرده است؛ تعبیراتی چون دین و طریقۀ انبیاء، کتاب و سنت، شریعت حقه، شریعت خاتم الانبیاء، شرایع حقۀ الهیه، هذا القرآن، احادیث وارده از نبی و آل نبی، و احادیث صحیح پیامبر اسلام. او قرآن را تحریف ناشده می‌داند و معتقد است که باور به تحریف قرآن، با اعتقاد به حجیت قرآن در تنافی است اما دربارۀ احادیث، و نسبت احادیث گردآوری شده در متون حدیثی با آنچه از نبی و آل نبی صادر گشته داوری نکرده است. این پژوهش پس از تبیین دقیق و مستند دیدگاه صدرالمتألهین دربارۀ نسبت فلسفه با دین، بر اساس دوگانۀ سنت و حاکی از سنت ـ‌ یا سنت صادره و سنت واصله ـ در دو مرحله به نقد آن دیدگاه می‌ۤپردازد؛ در مرحلۀ اول نشان می‌دهد که نه تنها حکمت متعالیه بلکه هیچ فلسفه‌ای با «دین واصل»، مخالفت کلی ندارد همچنانکه هر فلسفه‌ای از جمله حکمت متعالیه با «دین واصل»، مخالفت جزیی دارد؛ و در مرحلۀ دوم نشان می‌دهد که ادعای مخالفت یا عدم مخالفت هر فلسفه‌ای با «دین صادر»، ادعایی اثبات ناپذیر و ابطال ناپذیر است که در نهایت حتی در مقام جدل با متدینین نیز کارآیی ندارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن
اخگری، محمدجواد و مسعودی، جهانگیر (1399). «گفت‌وگوی توافقی عقل و دین در سه مسئلۀ حقیقت علم، حقیقت علیت و حرکت جوهری از دیدگاه ملاصدرا»، پژوهش‌های نوین عقلی، سال پنجم، شمارۀ دهم، پاییز و زمستان، 29ـ44.
ازهری، محمدبن احمد (1421 ق). تهذیب‌اللغة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
تهرانی، جواد (1390). عارف و صوفی چه می‌گویند؟، تهران: آفاق.
جوادی آملی، عبدالله (1382). رحیق مختوم، شرح حکمت متعالیه، قم: إسراء.
حسینی شاهرودی، سید مرتضی و مشهدی، تکتم (1392)، بررسی مسئلۀ تعارض عقل و دین از نگاه ابن رشد و ملاصدرا، فلسفۀ دین، دورۀ دهم، شمارۀ دوم، تابستان، 35ـ57.
حکیم، محمدتقی‌بن محمد سعید (1418 ق). الاصول العامة فی الفقه المقارن، قم، مجمع جهانی اهل‌بیتj.
خراسانی، محمدکاظم، (1409 ق)، کفایة‌الاصول، قم: مؤسسة آل‌البیتj.
ذهبی، سید عباس و رضی‌زاده، سید علی (1401). پاسخ به منتقدان ملاصدرا دربارۀ معاد جسمانی، رد ادعای تعارض با شریعت و حصر آن در معاد روحانی، انسان پژوهی دینی، سال نوزدهم، شمارۀ چهل و هفتم، بهار و تابستان، 49ـ70.
سراج، شمس‌الدین؛ رهبر، حسن و‌ یثربی،‌ یحیی (1395). نقد روش‌شناختی جایگاه دین در مقام داوری در روش‌شناسی فلسفۀ ملاصدرا، نقد و نظر، سال بیست و یکم، شمارۀ‌ سوم، پاییز، 124ـ144.
شیرازی، محمدبن ابراهیم [صدرالمتألهین] (1363). مفاتیح‌‌الغیب، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شیرازی، محمدبن ابراهیم [صدرالمتألهین] (1366)، تفسیر القرآن الکریم، قم: بیدار.
شیرازی، محمدبن ابراهیم [صدرالمتألهین] (1383)، شرح اصول الکافی، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شیرازی، محمدبن ابراهیم [صدرالمتألهین] (1420 ق)، مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین، تهران: حکمت.
شیرازی، محمدبن ابراهیم، [صدرالمتألهین] (1981 م). الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة‌ الاربعة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
طباطبایی، سید محمدحسین (1388). شیعه در اسلام، قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سید محمدحسین (1420 ق). بدایة‌الحکمة، قم: مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعة المدرسین بقم‏.
عبدالستار، حسن (1417 ق). بحوث فی علم الاصول تقریرا لابحاث سیدنا و استاذنا الشهید السعید آیةالله العظمی السید محمدباقر الصدر، بیروت: الدار الاسلامیه.
قزوینی، مجتبی (1389). بیان الفرقان فی توحید القرآن، قم: دلیل ما.
کرناسی دزفولی، ‌فرخنده؛ سعیدی‌مهر، محمد و براتی، فرج‌الله (1399)، بررسی استنادات قرآنی ملاصدرا در مراتب علم خداوند، اندیشۀ نوین علمی، سال شانزدهم، شمارۀ شصت و یکم، تابستان، 87-104.
کلینی، محمدبن یعقوب (1429 ق). الکافی، قم: دار الحدیث.
مظفر، محمدرضا (1387). اصول‌الفقه، قم: بوستان کتاب.
میری، محمد (1390). «بررسی تطابق دیدگاه ملاصدرا با موضع شریعت در باب حدوث و قدم نفس»، نقد و نظر، سال شانزدهم، شمارۀ چهارم، زمستان، 100-115.
همامی، عباس و کرباسچی، محمدمهدی، (1391)، «بازشناسی منابع حدیثی اسفار ملاصدرا»، پژوهش‌های قرآن و حدیث، سال چهل و پنجم، شمارۀ دوم، پاییز و زمستان، 143-159.

  • تاریخ دریافت 08 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 07 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 07 اسفند 1403