تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

مدرسه فلسفی سبزوار: از شکوفایی تا افول؛ واکاوی علل و پیامدها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار پژوهشکده علوم اسلامی رضوی، بنیاد پژوهش های اسلامی
2 دکتری حکمت متعالیه دانشگاه فردوسی مشهد
چکیده
مدرسه فلسفی سبزوار، که در نیمه قرن سیزدهم هجری به همت حاج ملاهادی سبزواری تأسیس شد، یکی از تأثیرگذارترین مراکز فلسفی ایران در دوران قاجار بود. این حوزه که تا سه نسل به حیات خود ادامه داد، به دلیل ویژگی‌های منحصر به فردش و تأثیر شگرف آن بر اندیشه فلسفی ایران، همواره مورد توجه پژوهشگران تاریخ فلسفه اسلامی بوده است. این پژوهش به بررسی علل شکوفایی و افول این مدرسه می‌پردازد و تلاش می‌کند به این پرسش پاسخ دهد که چه عواملی سبب رونق چشمگیر آن در دوران حیات بنیان‌گذارش شد و چرا پس از درگذشت وی رو به افول نهاد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که موقعیت علمی و فکری ممتاز حکیم سبزواری، تمرکز بر حکمت متعالیه، روش آموزشی متمرکز بر سلوک عملی، و جذب گسترده شاگردان از سراسر ایران و جهان اسلام، از مهم‌ترین عوامل شکوفایی این مدرسه بودند. در مقابل، وابستگی شدید آن به شخصیت مؤسس، ظهور مراکز فلسفی رقیب در تهران و مشهد، موقعیت سیاسی جغرافیایی سبزوار، فقدان نوآوری و عدم توجه به فلسفه‌های جدید، از جمله عوامل اصلی افول آن به شمار می‌روند. این پژوهش با رویکرد تحلیلی-تاریخی، نشان می‌دهد که مدرسه فلسفی سبزوار، علی‌رغم افول تدریجی، تأثیرات عمیقی بر تداوم و توسعه حکمت متعالیه در ایران بر جای گذاشته است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


آشتیانی، سید جلال‌الدین (1372). «شخصیت حکیم عارف «اسرار»، کیهان فرهنگی، شماره 96، ص 5-11.
آشتیانی، سید جلال‌الدین (1342). شرح مشاعر ملامحمدجعفر لنگرودی، مشهد: زوار.
اسراری، ولی‌الله (1332)، شرح زندگانى یگانه فیلسوف شهیر شرق مرحوم صدرالمتألهین حاج ملاهادى أسرار سبزوارى اعلى اللّه مقامه، سبزوار: شرکت چاپ بیهق.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن (1355). المأثر و الآثار، چاپ سنگی، کتابخانه سنائی.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن (1301). مطلع‌الشمس، طهران: چاپ سنگی.
افضل‌الملک، غلامحسین (1361). افضل‌التواریخ، نشر تاریخ.
الهی، امیر سعید (1393). اسناد و فرمان‌های تاریخی دودمـان الهی، قم: مجمع ذخائر اسلامی.
باقی، عبدالعلی (1370). مدرّس مجاهدی شکست‌ناپذیر، تهران: نشر تفکر.
براون، ادوارد گرانویل (1381). یک ‌سال در میان ایرانیان، ترجمه مانی صالحی علامه، تهران: ماه‌ریز.
جعفریان، رسول (1400). «نسخه‌خوانی: شرح‌حال خودنوشت عبدالعلی معتمدالدوله در تذکره صدراعظمی»، آینه پژوهش، مرداد و شهریور، سال سی‌ودوم (3)، ص91-118.
جمشیدی، حسن (1390). «شخصیت فلسفی آخوند خراسانی و بازتاب فلسفه در کفایة‌الاصول»، مجله حوزه، شماره 162، دی ماه.
جناب، علی و پورعصار، رضوان (1385). رجال و مشاهیر اصفهان، اصفهان، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.
خامنه‌ای، سیدعلی (1365). گزارشى از سابقه تاریخى و اوضاع کنونى حوزه علمیه مشهد، کنگره جهانى حضرت رضاj، چ ا، مشهد: آستان قدس رضوی.
رضانژاد (نوشین)، غلامحسین (1371). حکیم سبزواری، زندگی ـ آثار ـ فلسفه، چ 1، انتشارات سنائی.
رضوی، محمدباقر (1384). شجره طیبه در انساب سلسله سادات علویه رضویه، به کوشش سید محمدتقی مدرّس رضوی، مشهد: آهنگ قلم.
زعفرانچی، ناصر (1381). «نگاهی اجمالی به نخستین آشنایی‌ها با آرای فلاسفۀ غرب در ایران»، مجلۀ فرهنگ، شمارۀ ۴۱ و ۴۲، بهار و تابستان، ص ۱۷۵-۱۶۷.
زنوزی، علی (1378). مجموعه مصنفات، تصحیح و تحقق محسن کدیور، تهران: اطلاعات.
دیوان‌بیگی شیرازی، احمد (1366). حدیقة‌الشّعراء، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران: انتشارات زرّین.
سبزواری، هادی (1376). رسائل حکیم سبزوارى، تصحیح استاد آشتیانی، تهران: اسوه.
سبزواری، هادی (1369). شرح‌المنظومة، تصحیح و تعلیق آیت‌الله حسن‌زاده آملی، تهران: نشر ناب.
سبزواری، هادی (1383). «شرح‌حال سبزواری به قلم خود ایشان»، زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی حاج ملاهادی سبزواری، ویرایش و تنظیم امید قنبری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
شریعتی، علی (1377). هبوط در کویر، شرکت چاپخش سهامی خاص.
شیرازی، محمدمعصوم (1319). طرائق‌الحقائق، طهران: چاپ سنگی.
صدوقی‌سها، منوچهر (1330). «مقدمه»، اساس‌التوحید میرزا مهدی آشتیانی، تهران: دانشگاه تهران.
صدوقی‌سها، منوچهر(1359). تاریخ حکما و عرفا متأخرین از صدرالمتألهین، تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
صدوقی‌سها، منوچهر (1381). تحریر ثانی تاریخ حکما و عرفای متأخر، تهران: حکمت.
صدوقی‌سها، منوچهر (1396الف). «تاریخ‌شناسی حوزه حکمی طهران و تأثیر آقا علی مدرس در انتقال علوم»، مجموعه پیش‌نشست‌های همایش ملی حکیم طهران، تهران: انتشارات حکمت اسلامی.
صدوقی‌سها، منوچهر (1396ب). «مروری بر چگونگی تأسیس حوزه تهران»، مجموعه پیش‌نشست‌های همایش ملی حکیم طهران، تهران: انتشارات حکمت اسلامی.
طارمی، عباس (1382). شهر هزار حکیم، تهران: روزنه.
عباسی، حسین؛ یزدان‌پناه، سید یدالله (1402). «مختصات روش‌شناسی حکمت متعالیه»، تاریخ فلسفه اسلامی، سال دوم، شماره ششم، تابستان، ص95-115.
فرصت شیرازی، محمدنصیر(1377). آثار عجم، تهران: امیرکبیر.
فیضی، کریم(1383). «دیباچه»، اسرار الحکم فی المفتتح و المختتم حاج ملاهادی سبزواری، قم: مطبوعات دینی.
کدیور، محسن (۱۳۷۸). «مقدمه»، مصنفات حکیم زنوزی، تهران: اطلاعات.
کمالی، محمدمهدی(1402). «تاریخچه شرح منظومه و تدریس آن در ایران و جهان»، تاریخ فلسفه، سال چهاردهم، شماره دوم، پاییز، ص25-46.
کنت دوگوبینو (بی‌تا). مذاهب و فلسفه در آسیای وسطی، بی‌جا.
مدرّس، عبدالرحمن (1341). تاریخ علمای خراسان، با مقدمه و تصحیح محمدباقر ساعدی، مشهد: دیانت.
محقق، مهدی (1383). «پیشگفتار»، زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی حاج ملاهادی سبزواری، ویرایش و تنظیم امید قنبری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
محقق داماد، مصطفی (۱۴۰۱). نخبگان علم و عمل ایران، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
معلم حبیب‌آبادی(1362). مکارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار، اصفهان: کمال.
منشی قمی، احمدبن حسین (1383)‌. خلاصة‌التواریخ، تهران: دانشگاه تهران.
مهدوی، مصلح‌الدین و دیگران (1386). اعلام اصفهان، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.

  • تاریخ دریافت 16 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 31 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 31 فروردین 1404