تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

بررسی تطبیقی حدس از دیدگاه ابن سینا و ملاصدرا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی دانشگاه شاهد
2 دانشیار گروه فلسفه و حکمت دانشگاه شاهد
چکیده
ابن سینا از جمله فیلسوفان مسلمانی است که به نحو نظام مند در آثار خود به بحث حدس و چیستی آن پرداخته است. در مقاله حاضر با استفاده از روش تحلیلی- تطبیقی به این سؤال اساسی پاسخ داده می-شود که چه تفاوتی بین دیدگاه ملاصدرا و ابن سینا در باب چیستی حدس و کارکرد آن وجود دارد و ملاصدرا در این بحث تا چه حد وامدار ابن سینا می باشد. دیدگاه ابن سینا درمورد حدس در طول حیات فکریش تغییر یافته است و ما با دو نظریه یکی نظریه استاندارد و دیگری نظریه بازبینی شده در آثار ابن سینا در بحث چیستی حدس مواجهیم. فیلسوفان پس از ابن سینا از جمله ملاصدرا ضمن عدم توجه به این دو رویکرد ابن سینا در تبیین چیستی حدس، خوانشی تلفیقی از آثار وی داشته اند که بر اساس آن فکر عبارت است از حرکت ذهن برای کشف حد وسط. این حرکت در حقیقت نوعی تکاپوی ذهنی در بین معلومات برای کشف حد وسط است. اما حدس کشف آنی حد وسط بدون نیاز به حرکت و تکاپوست و وقتی حدس به اوج قوت خود برسد از آن با نام ذکاء یاد می‌شود. ملاصدرا نیز همین خوانش تلفیقی از چیستی حدس را در آثار خود دنبال می‌کند هر چند وی در برخی موارد اختلافاتی با ابن سینا دارد که از جمله آنها می توان به بحث کارکرد حدس در حیطه تصورات یا تصدیقات، حدس و مراتب عقل، نقش عقل فعال در حدس، تفاوت انسانها در دارا بودن حدس، حصولی یا حضوری بودن حدس اشاره کرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1417). النفس من کتاب الشفاء، تحقیق حسن‌زاده آملی، قم: مرکز الاعلام الاسلامی.
ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1953). رسائل، تحقیق ضیاء حلمی، استانبول: انتشارات دانشکده ادبیات.
ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1404). المنطق من کتاب الشفاء، تحقیق سعید زائد، قم، انتشارات مرعشی نجفی.
ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1371). المباحثات، تحقیق محسن بیدارفر، قم: انتشارات بیدار.
ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1375). الاشارات و التنبیهات، تک جلدی، قم: نشرالبلاغه.
ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1379). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (2007)، رساله فی النفس و بقاءها و معادها، تحقیق فؤاد الاهوانی، پاریس: دار بیلیبون.
ارشد ریاحی و توکلی (1395). «حدس از نگاه فخررازی و ملاصدرا»، ذهن، زمستان 1395، شماره 68، 120-99.
رحیم‌پور و توکلی (1395). «حدس از نگاه ابن‌سینا و فخررازی»، حکمت سینوی، سال بیستم، بهار و تابستان 1395، 5-24.
رضایی رحمت‌الله (1387)، «حدس و جایگاه آن از دیدگاه ابن‌سینا»، معرفت فلسفی، سال پنجم، شماره سوم، بهار 1387، 145-192.
عسگری، مهدی و خسروی، میثم (1402). «تحلیل انتقادی وجود ذهنی از دیدگاه میرقوام‌الدین رازی تهرانی»، مجله تاریخ فلسفه اسلامی، شماره 7، 113-130.
ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1981)، الحکمة المتعالیة فى الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1422). شرح الهدایه الاثیریه، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی.
ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، مرکز نشر دانشگاهى.
ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1354). المبدأ و المعاد، تهران، انجمن حکمت و فلسفه ایران.
ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1366). تفسیر القرآن الکریم، تصحیح محسن بیدارفر، قم: انتشارات بیدار.
ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1363). مفاتیح‌الغیب، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى.
ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1420). مجموعه رسائل فلسفى صدرالمتألهین، تهران: انتشارات حکمت.
ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1381). کسر اصنام الجاهلیه، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1383). شرح أصول الکافی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى.
ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1302). مجموعة الرسائل التسعه، قم: مکتبه المصطفوی.
 
 

  • تاریخ دریافت 11 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 21 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 22 دی 1403