تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

تلقی ابن سینا و ملاصدرا از بدن انسانی و تأثیر آن در نحوه تبیین معاد جسمانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه فلسفه مؤسسه آموزش عالی آل‌طه.
2 استادیار دانشگاه امام صادق، تهران، ایران
چکیده
معاد جسمانی از چالش‌برانگیزترین مسائل فلسفه اسلامی است که فیلسوفان بزرگی چون ابن سینا و ملاصدرا را به ارائه تبیین‌های متفاوتی واداشته است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و تمرکز بر آثار اصلی این دو فیلسوف، استدلال می‌کند که ریشه بنیادین اختلاف نظر آن‌ها در تبیین معاد جسمانی، بیش از هر عامل دیگری، به تلقی متفاوتشان از ماهیت، نقش و سرنوشت “بدن انسانی” بازمی‌گردد. ابن سینا با دیدگاهی دوگانه انگار و عمدتاً ابزاری نسبت به بدن، آن را جوهری متمایز از نفس، فسادپذیر و حتی مانع کمال نهایی نفس می‌داند. این نگرش، تبیین فلسفی بازگشت عین بدن عنصری را با محذورات جدی (امتناع اعاده معدوم، مشکل هویت) مواجه ساخته و او را به سمت تعبد به شرع در این باب سوق می‌دهد. در مقابل، ملاصدرا با تکیه بر مبانی حکمت متعالیه (اصالت وجود، حرکت جوهری)، بدن را مرتبه‌ای نازل و پویا از وجود نفس و در حال تکامل ذاتی به تبع حرکت جوهری آن می‌شمارد. این نگرش وحدت‌گرا و تکاملی، زمینه را برای ارائه تبیینی فلسفی از معاد جسمانی فراهم می‌آورد که در آن، بدن اخروی (مثالی)، نه اعاده بدن معدوم، بلکه مرحله تکامل‌یافته بدن دنیوی و ظهور نفس در نشئه‌ای بالاتر است که توسط خود نفس و متناسب با ملکاتش ایجاد می‌شود. بنابراین“فلسفه بدن”، نقطه عزیمت و کلید فهم گذار از رویکرد مشائی به صدرایی در مسئله معاد جسمانی است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1382). الاضحویة فى المعاد، چ 1، تهران، شمس تبریزى.
ابن‌سینا (الف)، حسین‌بن عبدالله (1404 ق). التعلیقات، قم، مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1375)، شرح الاشارات و التنبیهات، شرح نصیرالدین طوسی، 3 ج، قم، نشر البلاغه.
ابن‌سینا (ب)، حسین‌بن عبدالله (1404 ق)، الشفاء، الالهیات، قم، مرعشى نجفى.
ابن‌سینا (ج)، حسین‌بن عبدالله (1404 ق). الشفاء: الطبیعیات، 3 ج، قم، مرعشى نجفى.
ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1363). المبدأ و المعاد، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامى.
ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1379). النجاة من الغرق فى بحر الضلالات، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
راستایی، حامده (1401). «بررسی نقش تجرید در ادراک عقلی نزد ابن‌سینا». دوفصلنامه حکمت سینوی (مشکوةالنور)، شماره 68.
رفیعی‌پور، زهرا؛ خیدافی، لیلا (1388). «معاد جسمانی از دیدگاه ابن‌سینا و صدرالمتألهین»، مجله کلام اسلامی، شماره 70، تابستان.
شیدان شید، حسینعلی (1395). «معاد جسمانی در اضحویّه ابن‌سینا». مجله معارف عقلی، شماره 33، پاییز و زمستان.
صادق‌زاده، فاطمه (1394). «دشواری‌های ابن‌سینا در پذیرش یا انکار معاد جسمانی». پژوهشنامه فلسفه دین، شماره 25، بهار و تابستان.
 ملاصدرا (صدرالدین محمدبن ابراهیم شیرازی) (1366). تفسیر القرآن الکریم، 7 ج، چ 2، قم، بیدار.
ملاصدرا (صدرالدین محمدبن ابراهیم شیرازی) ([بی‌تا]). الحاشیة على الهیات الشفاء. چ 1، قم، بیدار.
ملاصدرا (صدرالدین محمدبن ابراهیم شیرازی) (1981 م). الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة (با حاشیه علامه طباطبایى، 9 جلد)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم.
ملاصدرا (صدرالدین محمدبن ابراهیم شیرازی) (1360ش). الشواهد الربوبیة فى المناهج السلوکیة، چ 2، [بی‌جا]: مرکز نشر دانشگاهى.
ملاصدرا (صدرالدین محمدبن ابراهیم شیرازی). (1354 ش). المبدأ و المعاد، تهران، انجمن حکمت و فلسفه ایران، چاپ اول.
ملاصدرا (صدرالدین محمدبن ابراهیم شیرازی). (1363 ش). مفاتیح‌الغیب، (1جلد)، چ 1، تهران، وزارت فرهنگ و آموزش عالى، انجمن اسلامى حکمت و فلسفه ایران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى.
مددالهی، محمدحسین؛ زمانیها، حسین و جعفری، فرهاد (1401). «بررسی و تحلیل دیدگاه ابن‏‌سینا در مورد اولین عضو متکون (عضو رئیسی) در بدن انسان». مجله تاریخ فلسفه اسلامی، شهریور.

  • تاریخ دریافت 31 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 09 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 11 خرداد 1404