تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

چرایی تألیف رساله «الجمع» توسط فارابی؛ یک اشتباه تاریخی یا ایده‌ای بزرگتر؟

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته فلسفه غرب دانشگاه شهید بهشتی، و فلسفه اسلامی دانشگاه تهران
2 استاد فلسفه دانشگاه تهران، پردیس فارابی
چکیده
رساله معروفِ فارابی موسوم به «الجمع بین رأی الحکیمین» در صدد آن است که نشان دهد علی‌رغم اعتراضاتی که مردم عصر فارابی به وجود اختلافات اساسی میان افلاطون و ارسطو _به عنوان دو تن از اعلام فلسفه_ و در نتیجه بی‌اعتباری روش فلسفی می‌کردند، میان آن دو اختلافی وجود نداشته است و برداشت اختلافات، نتیجه نگاه‌های سطحی است. ما ضمن پاسخ به کسانی که در انتساب رساله الجمع به فارابی تشکیک کرده‌اند، به بررسی این مطلب خواهیم پرداخت که چرا فلاسفه نخستینِ جغرافیای اسلام مجبور بودند الجمع بنویسند و در پی چنین اندیشه‌ای باشند. توجه به این «چرایی» حلقۀ گمشده،‌ و پاسخ به منتقدینی خواهد بود که الجمع را بدون توجه به کارکردش در آن برهه زمانی، مولود یک اشتباه تاریخی پیرامون اثولوجیا می‌پندارند؛ توجه فارابی به ارسطو، و ترجیح دادن برخی آرای وی به افلاطون، خود مؤید این نکته است که حتی خود فاربی نیز برخلاف روح کلی رساله الجمع، اختلافاتی بین ارسطو و افلاطون قائل است. این مقاله در پی ترسیم روح حاکم در عصر فارابی است که نشان می‌دهد «الجمع» رساله‌ای برای نجات فلسفه در برهه‌ای خاص بوده که چه بسا نویسنده‌اش نیز به خوبی آگاه بود که کارکرد رساله‌اش صرفا برای آن مقطع زمانی است؛ بگونه‌ای که امروزه واضح است برخلاف عصر فارابی هیچ نیازی وجود ندارد که ثابت کنیم افلاطون و ارسطو هیچ اختلافی نداشته‌اند، بلکه وجود اختلافات اساسی بین ایشان به بدیهیات و مسلمات پذیرفته شده نزد متخصصین فلسفه یونان تبدیل شده است. پژوهش حاضر با مطمح نظر قرار دادن عوامل تاریخی به بررسی این موضوع می‌پردازد.
کلیدواژه‌ها

ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1392). ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام، چ 6، طرح نو.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1394). معمای زمان و حدوث جهان، چ 2، مؤسسه حکمت و فلسفه ایران، دوم.
ابراهیمی دینانی‌، غلامحسین (1396). آفاق معرفت در سپهر معنویت، نشر ققنوس.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1399). فیلسوفان یهودی و یک مسئله بزرگ، چ 6، هرمس.
استید، جورج کریستو (1402). فلسفه در مسیحیت باستان، عبدالرحیم، چ 3، دانشگاه ادیان و مذاهب.
آدامسون، پیتر (1398). فلسفه در جهان اسلام، ترجمه زرین مناجاتی، حنیف امین بیدختی، شَوَند.
آشتیانی، جلال‌الدین (1378). شرح‌حال و آرای فلسفی ملاصدرا، دفتر تبلیغات اسلامی.
بِرگ، سیمون (1396). در پاورقی‌های ترجمه تهافت‌التهافت ابن‌رشد، حسن فتحی، چ 2، انتشارات حکمت.
پورحسن، قاسم (1395). «سرشت فلسفه تطبیقی با تأکید بر کتاب الجمع فارابی»، در مجموعه مقالات دومین همایش مطالعات تطبیقی، به کوشش حسین کلباسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
پورحسن، قاسم (1395). نظام معرفت‌شناسی؛ بازخوانی بنیان‌های معرفتی فارابی، چ 1، صراط.
تاریخ فلسفه کاپلستون، ترجمه جلال‌الدین مجتبوی، ج 1، چ 6، انتشارات علمی و فرهنگی.
جمعی از نویسندگان (1390). درآمدی بر تاریخ فلسفه اسلامی، ج1، انتشارات سمت.
حسن‌زاده آملی، حسن (1370). قرآن و عرفان و برهان از هم جدایی ندارند، چ 1، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
حکمت، نصرالله (1389). فارابی فیلسوف غریب، چ 1، نشر علم.
حکمت، نصرالله (1390). درسنامه حکمت مشاء، چ 1، نشر علم.
حکمت، نصرالله، «چرا فارابی کتاب الجمع را نوشته است؟» خبرگزاری مهر، 19 بهمن 1398
داوری اردکانی، رضا (1374). فارابی، طرح نو.
داوری اردکانی، رضا (1382). فارابی فیلسوف فرهنگ، نشر ساقی.
داوری اردکانی، رضا (1403). ما و تاریخ فلسفه اسلامی، چ 5، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
ذکیانی، غلامرضا (1400). جستارهای منطقی، چ 1، طه.
رازی، محمدبن زکریا (1390). السیرة الفلسفیة، با مقدمه مهدی محقق، چ 4، انتشارات علمی و فرهنگی.
رزماری، گیلیان (1392). فلسفه و الهیات در سده‌های میانه، ترجمه بهنام اکبری، چ 1، دانشگاه ادیان ومذاهب.
رورم، پل (1399). دیونوسیوس مجعول، مترجم: مهدی اصفهانی، چ 1، دانشگاه ادیان ومذاهب.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1387). کارنامه اسلام، چ 13، انتشارات امیرکبیر.
شرباک، دن کوهن (1400). فلسفه یهودی در قرون وسطا، ترجمه علیرضا فهیم، چ 2، دانشگاه ادیان ومذاهب.
شرف خراسانی، شرف الدین (1373). «اثولوجیا». دائره المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی ج6، تهران: مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، صص585-579.
شریف دارابی شیرازی، عباس (1372). تحفة‌المراد، به کوشش سید جلال آشتیانی، الزهرا.
طرابیشی، جورج (1398). فرجام فلسفه در مسیحیت و اسلام، ترجمه محمد باهر، تهران: نشر شایا.
عبدالله، جوادی آملی (1403). رحیق مختوم، ج 38، چ 1، اسراء.
فارابی، ابونصر (1405 ق). الجمع بین رأیی الحکیمین، به تحقیق البیر نصری نادر، مکتبة الزهرا.
فارابی، ابونصر (1990 م). الحروف، به تحقیق محسن مهدی، طبعة الثانیة، بیروت: دارالشرق.
فارابی، ابونصر (1995 م). تحصیل‌السعادة، تحقیق: علی بوملحم، دارالهلال.
فخری، ماجد (1391). سیر فلسفه در جهان اسلام، چ 5، مرکز نشر دانشگاهی.
فخری، ماجد (1398). ابن‌رشد، ترجمه محمد بخشی فعله، چ 1، بوستان کتاب.
فلیپ فریمن، یولیانوس (1403). واپسین امپراتور پاگان روم، ترجمه محمد ملکی، چ 1، انتشارات مروارید.
گندمی نصرآبادی، رضا (1392). فیلون اسکندرانی مؤسس فلسفه دینی، چ 1، دانشگاه ادیان و مذاهب و سازمان سمت.
گوتاس، دیمیتری (1394). اندیشه یونانی، فرهنگ اسلامی، ترجمه عبدالرضا سالار بهزادی، چ 2، فروزان روز.
محقق، مهدی (1391). مفاخرنامه، چ 1، مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران‌ـ‌دانشگاه مک‌گیل.
مدکور، ابراهیم (1389). تاریخ فلسفه در جهان اسلام، میان محمد شریف، چ 1، مرکز نشردانشگاهی.
مشکوة‌الدینی، عبدالحسین (1353). هماهنگی افکار دو فیلسوف، شورای عالی فرهنگ و هنر.
مطهری، مرتضی (1387). مقالات فلسفی، چ 11، انتشارات صدرا، یازدهم.
مطهری، مرتضی (1389). کلیات علوم اسلامی، چ 13، انتشارات صدرا، سیزدهم.
ملاصدرا (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، مرکز نشردانشگاهی.
ملاصدرا (1368). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، ج 2، مکتبة المصطفوی.
ملاصدرا (1378). رسالة فی الحدوث (حدوث‌العالم)، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
میرداماد (1381). مصنفات میرداماد، ج 1، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1381.
میشل، توماس (1395). کلام مسیحی، حسین توفیقی، چ 4، دانشگاه ادیان و مذاهب.
ولفسن، هری (1400). فلسفه آبای کلیسا، ترجمه علی شهبازی، چ 2، دانشگاه ادیان و مذاهب.
ویزنووسکی، روبرت (1400). «مواجهه جهان اسلام با ابن‌سینا»، در مجموعه مقالات تفسیری و انتقادی، گردآورنده: پیتر آدامسون، ترجمه احمد عسگری و همکاران، چ 6، ترجمان علوم انسانی.
ویستن تیلور، کریستوفر چارلز تاریخ فلسفه راتلج (1390). ترجمه علی معظمی، ج 2، چ 3، چشمه.
یزدان‌پناه، سیدیدالله (1392). حکمت اشراق، ج 1، چ 3، انتشارات سمت.
 
Marwan Rashed(2009). on the authorship of the treatise on the harmonization of the opinions of the two sages attributed to al-farabi. Arabic Sciences and Philosophy, vol. 19.