تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

نقد عقل در شناخت ماوراءالطبیعه: تحلیل تاریخی دیدگاه‌های اسلامی از نص‌گرایی تا تفکیک با تأکید بر آرای میرزا مهدی اصفهانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب و دبیر رسمی آموزش و پرورش
2 عضو هیئت علمی دانشگاه باقر العلوم
3 عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب
4 استادیار دانشگاه ادیان و مذاهب
چکیده
این پژوهش با اتخاذ روشی توصیفی - تحلیلی، جایگاه اندیشه‌ میرزا مهدی اصفهانی را در بستر سیر تطوّر نقدهای وارده بر اعتبار شناخت عقلانی در حوزه ماوراءالطبیعة مورد واکاوی قرار می‌دهد. با تقسیم‌بندی پنج‌گانه ادوار تاریخی و بررسی اندیشه‌های محدودگرا، به سه جریان فکری عمده (نص‌بنیاد، شهودبنیاد و تلفیقی) رسیده شد. مطالعه تطبیقی نشان می‌دهد نظریات اصفهانی عمدتاً ریشه در آرای علمای نص‌بنیاد پیشین دارد و به همین خاطر نمی‌توان نظریه ایشان را، ایده‌ای کاملا بدیع و نوآورانه تلقی نمود. وی در ادامه سنت نقد عقلانیت فلسفی، با ارائه چارچوبی خاص در باب کارکرد عقل در حیطه شریعت(عقل سمعی) و نیز با طرح انگاره «عقل وعلم نوری»، کوشید الگویی متفاوت در تنظیم نسبت عقل و نقل عرضه کند. این چارچوب، ضمن التزام به مرجعیت نصوص دینی، سعی دارد با بهره‌گیری حساب شده از ظرفیت‌های عقلی، از دام افراطی‌گری جریان‌های صرفاً نقلی مانند اخباریان بپرهیزد. ارزیابی انتقادی این نظام نشان می‌دهد که تنش‌های درونی میان نظریه (نفی مطلق برهان) و عمل (استفاده گسترده از استدلال) و همچنین ابهامات مختلف در تبیین نظام معرفت‌شناسی پیشنهادی،از چالش‌های اساسی این دیدگاه محسوب می‌شوند. یافته‌ها نشان می‌دهد ارائه نظام معرفت‌شناسی دینی منسجم، ناگزیر از بهره‌گیری از ظرفیت‌های تحلیلی عقل است.
کلیدواژه‌ها

ابن‌تیمیه، احمد (۱۴۲۶ ق). الرد على المنطقیین، بیروت: دارالمعرفة.
ابن‌تیمیه، احمد (۱۴۱۱ ق). درء تعارض العقل والنقل، تحقیق محمد رشاد سالم، چ 2، مملکة العربیة السعودیة: دانشگاه امام محمدبن سعود الاسلامیة.
ابن‌تیمیه، احمد (۱۴۱۶ ق). مجموعه فتاوی، تحقیق، عبدالرحمن بن محمد بن قاسم، مدینه نبویه، مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.
ابنعربی، محیی‌الدین (بی‌تا). الفتوحات المکیه، بیروت: دارصادر.
احترامی، رحمان (۱۴۰۱). «غزالی و آغاز نفوذ روش تفکر فلسفی در کلام اسلامی». فصلنامه جاویدان خرد، دوره ۱۹، ش ۴۱، صص ۶۷-۸۸.
احسایی، احمد (۱۴۲۴ ق). شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، بیروت: دارالمفید.
استرآبادی، محمدامین (۱۴۲۶ ق). فوائد المدینه و بذیلة الشواهد المکیة، ترجمه رحمتالله رحمتی اراکی، قم: مؤسسة النشر اسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
اصفهانی، مهدی (۱۳۸۵). ابوابالهدی، تحقیق حسن جمشیدی، قم: مؤسسه بوستان کتاب.
اصفهانی، مهدی (۱۳۹۶). مصباحالهدی، تحقیق مؤسسه معارف اهل‌بیتb، قم: مؤسسه معارف اهلبیتb.
افتخار، مهدی (۱۴۰۰). «تحلیل و بررسی ورای طور عقل در دیدگاه محیی‌الدین ابنعربی». فصلنامه پژوهشنامه عرفان، دوره ۲۵، ش ۱، صص ۱۲۶.
ایجی، عضدالدین (۱۴۱۹ ق). شرح المواقف، شرح علی‌بن محمد جرجانی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
آریان، حمید (۱۳۸۹)، «شأن و کارکرد عقل در تفسیر قرآن از دیدگاه نص‌گرایان»، قرآن شناخت، شماره ۶، صص ۶۵-۱۰۴.
پیرهادی، محسن و علی اله بداشتی (۱۳۹۶). «جایگاه عقل در دینشناسی از نظر علامه طباطبایی و ابنتیمیه»، عقل و دین، ش ۱۶، صص ۷۳۰.
جان‌محمدی، محمدتقی (۱۳۹۱). «معرفت شهودی و عقلانی در حکمت اشراقی سهروردی»، فصلنامه فلسفی شناخت، شماره ۶۵، صص ۱۰۲۵.
جرجی زیدان (۱۳۷۹). تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهر کلام، تهران: امیرکبیر.
حسن، ابراهیم (۱۳۷۶)، تاریخ اسلام، تهران: انتشارات جاودان.
حکیمی، محمدرضا (۱۳۷۸)، اجتهاد و تقلید در فلسفه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
ذهبی، شمسالدین محمد (۱۹۹۲ م)، سیر اعلامالنبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة.
رضوانی، معصومه (۱۳۸۸). «جایگاه عقل در اندیشه ملامحمدامین استرآبادی با نگاه به کتاب الفوائد المدنیة»، حدیث اندیشه، ش ۹، صص ۱۸۲-۲۰۱.
رقوی، جواد (۱۳۹۵). «بررسی روش معرفت دینی از دیدگاه میرزا مهدی اصفهانی»، جستارهایی در فلسفه و کلام، ش ۹۷، صص ۵۵-۶۸.
روحانی راوری، احمد؛ عبدالله نصری و رضا الهی‌منش (1402). «نقد و بررسی مبانی نظری آقا مجتبی قزوینی در مسئله معاد جسمانی»، تاریخ فلسفه اسلامی، دوره 2، ش7، صص 65-88.
سبزوار، جعفر (۱۳۹۳). «شیخ ابوالحسن اشعری و بازنگری در عقاید اهل حدیث»، فصلنامه علمی پژوهشی کلام اسلامی، دوره ۲۳، ش ۹۰، صص ۹۲۵.
سلیمانی بهبهانی، عبدالرحیم و حامد آسیابان‌ها رضایی (۱۳۹۵)، «بررسی روش عقلی فلسفی در مکتب کلامی معتزله، اشاعره و امامیه»، فصلنامه کلام اسلامی، ش ۹۹، صص ۱۳۵-۱۵۸.
سهروردی، شهابالدین (۱۳۸۰)، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح، هانری کربن، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شاکرین، حمیدرضا (1399). «هستی‌شناسی و معرفتشناسی عقل در نگره تفکیکی»، فصلنامه ذهن، ش82، صص 31-50.
شاکرین، حمیدرضا (1401). «بررسی تطبیقی کارکرد عقل در کلام فلسفی و تفکیکی»، فصلنامه ذهن، ش90، صص 41-70.
شاه منصوری، عباس (۱۳۹۸). معرفتشناسی در آثار میرزا مهدی اصفهانی، تهران، نگاه معاصر.
شریف نظامالدین هروی، محمد (۱۳۶۳). انواریه، به اهتمام حسین ضیایی، تهران: امیرکبیر.
ضیف، شوقی (۲۰۰۴ م). تاریخ الأدب العربی العصر العباسی الأول، چ 4، قاهره: دارالمعارف.
عسکری، سید مرتضی (۱۳۸۲). نقش ائمه در احیای دین، چ 1، تهران: مرکز فرهنگی انتشارات منیر.
غزالی، ابوحامد (۱۳۶۴). مشکاة‌الأنوار، ترجمه صادق آینهوند، تهران: امیرکبیر.
غزالی، ابوحامد (۱۳۸۲). تهافتالفلاسفه، تحقیق سلیمان دنیا، چ 1، تهران: شمس تبریزی.
غزالی، ابوحامد (۱۹۸۱ م). المنقذ من الضلال والموصل الی ذی العزة والجلال، تحقیق، جمیل صلیبا و کامل عیاد، بیروت: دارالأندلس.
مرتضوی، سیدعباس (۱۳۸۱). علم وعقل از دیدگاه مکتب تفکیک، قم: مرکز جهانی امور اسلامی.
مطهری، مرتضی (۱۳۸۹). مجموعه آثار، قم: انتشارات صدرا.
ملکی، محمد (جلال‌الدین) (1401). «تعامل «عقل و شهود» در شکل‌گیری فلسفۀ اشراق»، تاریخ فلسفه اسلامی، ش 1، صص 29-55.
نورالدینی اقدم، یحیی و سید غلامرضا غیبی (۱۳۹۷). «جایگاه عقل و نقل در کلام اشعری و بازتاب آن در شعر و اندیشه حافظ»، دو فصلنامه عرفان، دوره ۱۰، ش ۱۹، صص ۲۳۰-۲۵۱.
وزین افضل، مهدی و حسین اسماعیلی نصرآبادی (۱۳۹۰). «واکاوی همگرایی و واگرایی اشاعره و حنابله در دوره سلجوقی در بغداد». فصلنامه تاریخ اسلام، دوره ۱۲، ش۳، صص ۱۵۳-۱۸۳.
 
 

  • تاریخ دریافت 01 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 30 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 31 تیر 1404