تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

قلمروی شاکله مندی رفتار آدمی در تطوّر تاریخی سه اندیشه متفاوت الهیاتی ( فخر رازی، ابن عاشور و علامه طباطبائی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار و عضو هیئت علمی گروه فلسفه دانشگاه علامه طباطبایی.
چکیده
تحلیل مفهوم " شاکله" و قلمروی آن در رفتار انسان در آیۀ شریفۀ شاکله، مسالۀ پژوهش حاضر است. مفسرین در زمان‌های مختلف با مبانی فکری متعدد الهیاتی- فلسفی به این مساله پرداخته اند که منجر به پیامدهای متفاوت انسان‌شناسانه و رفتارگرایانه شده است. از میان خیل آنان سه نماینده ( فخررازی؛ ابن‌عاشور؛ علامه طباطبایی) برگزیده شد که با سه برداشت متفاوت الهیاتی به این مساله نگریسته اند. تبیین حاضردر طیّ دو بخش ارائه شده است: 1. چیستی مفهوم شاکله و به تبع آن بررسی لوازم و پیامدهای معنای مورد نظر در کیفیت رفتار انسان ؛ 2. دامنه و قلمروی شاکله مندی رفتار. در بخش اول، چیستی شاکله از نظر فخر رازی، " طبیعت و جبلّت فرد انسانی" است اما از نظر ابن‌عاشور، شاکله به معنای " طریقت و سیرت آدمی" به حساب آمده است. این در حالی است که علامه طباطبایی قائل به " دوگانه‌انگاری شاکله" می باشد بدین صورت که بخشی از شاکله می تواند برخاسته از بنیۀ مزاجی و ذاتی فرد باشد ( طبیعت)؛ و بخشی دیگر، از محیط بیرونی و در ظرف زندگی او شکل گرفته باشد. در بخش دوم ( قلمروی شاکله‌مندی رفتار) می توان گفت که آیه شریفۀ شاکله، سه سور دارد: سور کنشگر، سور رفتار، و سور شاکله. بدین معنا که " از هر انسانی برخی از رفتارها بر وفق برخی از شاکله هایش سر می‌زند".
کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم
ابن‌سینا، عبدالله (1405 ق). منطق الشفاء، قم: کتابخانه عمومی آیةالله مرعشی نجفی.
ابن‌عاشور، محمدطاهر (1420 ق). تفسیر التحریر و التنویر، ج 14، بیروت: موسسة التاریخ العربی.
جوادی آملی، عبدالله (1378). فطرت در قرآن، چ 1، قم: اسراء
ساجدی‌مهر، فهیمه؛ اکبرزاده، حوران (1400). «تحلیل چیستی مفهوم قرآنی شاکله در پرتو نسبت آن با انسان و افعال او»، مجله مشکوة، 40 (152)، صص 4-24.
شریف الرضی، محمدبن حسین (1406 ق). تلخیص‌البیان فی مجازات‌القرآن، چ 2، بیروت: دارالأضواء.
طباطبایی، محمدحسین (1427 ق). المیزان فی تفسیرالقرآن، ج 13، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
طبرسی، فضل‌بن حسن (1372). مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ج 6، چ 3، تهران: انتشارات ناصرخسرو.
طبرسی، فضل‌بن حسن (1412 ق). تفسیر جوامع الجامع، ج 2، قم: حوزه علمیه قم، دانشگاه تهران.
طبری، محمدبن جریر (1412 ق). جامع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ج 15، بیروت: دارالمعرفة.
طوسی، محمدبن حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیرالقرآن. ج 6، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
علی‌تبار، رمضان (1402). «تبیینی از مختصات علوم انسانی اسلامی برپایۀ قلمرو موضوعی‌ـ‌‌معرفتی آن (با تأکید بر آیات قرآن کریم)»، مجله تاریخ فلسفه اسلامی، 2(8)، صص 87-118.
فخر رازی، محمدبن عمر (1420 ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح‌الغیب)، ج 21، چ 3، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فرّاء، یحیی‌بن زیاد (1980 م). معانی‌القرآن، ج 2، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
فرامرز قراملکی، احد (1392). روش‌شناسی مطالعات دینی، چ 8، مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
فرامرز قراملکی، احد (1391). جستار در میراث منطق‌دانان مسلمان، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
مجیدی بیگدلی، کبری (1386). «معنا و مفهوم ایمان از دیدگاه علامه طباطبایی»، فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز، (پیاپی 22)، صص 77-100.
مختاری، مجید؛ غفاری، ابوالحسن (1402). «جایگاه هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی فطرت و ارتباط آن با عقل نظری و عملی»، مجله تاریخ فلسفه اسلامی، 2(6)، صص 71-94.
 
 

  • تاریخ دریافت 14 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 23 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 24 آذر 1404