تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

از علیّت تا آزادی؛ فلسفۀ عمل در اندیشۀ شهید مطهری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
2 استاد تمام گروه فلسفه دانشگاه علامه طباطبایی.
چکیده
چکیده

بحث از »چیستی عمل« یکی از مهمترین مسائل در اخالق و فلسفۀ عمل است. در سنت حکمت متعالیه، همۀ پدیدهها در چارچوب نظام علّی و معلولی تفسیر میشوند و مطهری نیز از نواندیشان همین سنت است که به ضرورت علّی و معلولی در متنِ واقعیت باور دارد. بااینحال، وی همچنین بر اختیار و مسئولیت اخالقی انسان تأکید ورزیده است. دراین میان، پرسشی بنیادین است که چگونه میتوان توأمان به ضرورت علّی و اختیار انسانی باور داشت؟ این مقاله با نگاه به اندیشههای فلسفی و اخالقی مطهری، میکوشد ساختار عمل از دیدگاه وی را بازخوانی نماید تا به پاسخ این مسئله دست یابد. در این بازخوانی، عمل انسانی دارای دو رکن دانسته میشود: »مادۀ عمل« که همان کنش بیرونی است و »صورت عمل« که قصدمندی فاعل میباشد. این قصدمند ی، مستلزم عنصر اختیار بهعنوان شرط اساسی در تحقق عمل است که مسئولیتپذیری انسانی نیز ناشی از آن است. در نهایت نشان داده میشود که مطهری با وجود پذیرش اصل علیّت، برای اختیار انسانی جایگاه عینی قائل است، هرچند تبیین او در این مورد با دشواریها و نقدهایی همراه بوده باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابنسینا، حسین‌بن عبدالله (۱۴۰۴). التعلیقات، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
جرجانی، میرسیدشریف (۱۳۹۸). شرح المواقف، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
خیری، حسن؛ دهقانیان، حمید (۱۳۹۶). «نظریه کنش انسانی در اندیشه استاد مطهریw»، مطالعات فرهنگی‌ـ‌اجتماعی حوزه، پیاپی ۲.
دانش، اسماعیل (۱۳۹۷). «تنافی یا سازگاری ضرورت علی و اختیار انسان از دیدگاه استاد مطهری»، مطالعات فلسفی‌ـ‌کلامی، دوره ۸، شماره ۲.
صدرالمتألهین شیرازی (۱۴۰۲). الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۴۰۲). اصول فلسفه و روش رئالیسم، با حاشیۀ مرتضی مطهری، تهران: صدرا.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (بیتا). اصول فلسفۀ رئالیسم، به کوشش سیدهادی خسروشاهی، قم: هجرت.
عباسی، فرهاد (۱۳۹۲). «آزادی از دیدگاه شهید مطهری»، حقوق ملل، تابستان، شماره ۹.
غزالی، ابوحامد (۱۴۰۱). تهافت‌الفلاسفه، تهران: حکمت.
فلاحی، زهرا؛ خوشنویسان، مریم. (۱۴۰۲). «علامه طباطبایی در مبادی فعل ارادی»، تاریخ فلسفه اسلامی، 14(1)، ص ۶۵۹۴.
قاضی عبدالجبار (۱۳۶۲). المغنی فی ابواب التوحید و العدل، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ.
مهدوی‌آزادبنی، رمضان (۱۳۸۵). «سازگاری ضرورت علّی و معلولی با اختیار در دیدگاه شهید مطهری و استیس»، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، ۵۷.
مطهری، مرتضی (۱۳۶۲). انسان و سرنوشت، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (۱۴۰۲). آزادی معنوی، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (۱۴۰۲). پاورقیهای اصول فلسفه و روش رئالیسم، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (۱۴۰۲). مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (۱۴۰۲). یادداشت‌های استاد مطهری، تهران: صدرا.
هاشمی، سیدحامد (۱۴۰۴) «علیت در نظام کلامی معتزله مفهوم شناسی فروعات و مصادیق»، تاریخ فلسفه اسلامی، ۴ (۳)، ص ۲۲۶-۱۹۳.

  • تاریخ دریافت 16 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 14 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 14 دی 1404