چکیده

بحث از »چیستی عمل« یکی از مهمترین مسائل در اخالق و فلسفۀ عمل است. در سنت حکمت متعالیه، همۀ پدیدهها در چارچوب نظام علّی و معلولی تفسیر میشوند و مطهری نیز از نواندیشان همین سنت است که به ضرورت علّی و معلولی در متنِ واقعیت باور دارد. بااینحال، وی همچنین بر اختیار و مسئولیت اخالقی انسان تأکید ورزیده است. دراین میان، پرسشی بنیادین است که چگونه میتوان توأمان به ضرورت علّی و اختیار انسانی باور داشت؟ این مقاله با نگاه به اندیشههای فلسفی و اخالقی مطهری، میکوشد ساختار عمل از دیدگاه وی را بازخوانی نماید تا به پاسخ این مسئله دست یابد. در این بازخوانی، عمل انسانی دارای دو رکن دانسته میشود: »مادۀ عمل« که همان کنش بیرونی است و »صورت عمل« که قصدمندی فاعل میباشد. این قصدمند ی، مستلزم عنصر اختیار بهعنوان شرط اساسی در تحقق عمل است که مسئولیتپذیری انسانی نیز ناشی از آن است. در نهایت نشان داده میشود که مطهری با وجود پذیرش اصل علیّت، برای اختیار انسانی جایگاه عینی قائل است، هرچند تبیین او در این مورد با دشواریها و نقدهایی همراه بوده باشد.