تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

بررسی تطبیقی مسئله معجزه در اندیشه علامه طباطبایی و رودلف بولتمان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیأت علمی گروه معارف اسلامی، دانشگاه صنعتی کرمانشاه
چکیده
مسئله معجزه از مهم‌ترین مباحث در فلسفه دین و تفسیر متون مقدس است؛ زیرا مرز میان عقل، ایمان و تجربه دینی را روشن می‌سازد. در اندیشه اسلامی، علامه طباطبایی با تلفیق مبانی فلسفه صدرایی و روش تفسیر قرآنی، معجزه را حقیقتی عینی و مطابق با نظام علی و حکیمانه هستی می‌داند. از دید او، عالم طبیعت مرتبه‌ای از مراتب وجود است و پیوند علّی میان مراتب هستی هرگز گسسته نمی‌شود؛ بنابراین، معجزه نه نقض قوانین طبیعت، بلکه ظهور اراده الهی در سطحی فراتر از اسباب مادی است. در مقابل، رودلف بولتمان، متأثر از الهیات پروتستان مدرن و هرمنوتیک وجودی، در نظریه اسطوره‌زدایی خود، معجزه را نه رخدادی واقعی در جهان خارج، بلکه بیانی نمادین از ایمان انسان به خداوند می‌انگارد. وی باور دارد که زبان کتاب مقدس سرشار از عناصر اسطوره‌ای است و باید آن را در پرتو فهم وجودی انسانِ معاصر تفسیر کرد. از این منظر، ایمان جایگزین رخداد عینی معجزه می‌شود و حقیقت دینی در تجربه درونی مؤمن تحقق می‌یابد، نه در تغییرات مادی طبیعت. این پژوهش با روش تحلیلی ـ تطبیقی، مبانی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی دو دیدگاه را در نسبت میان وحی، عقل و طبیعت بررسی می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که در بیان علامه طباطبایی، عقل و وحی در تبیین معجزه هماهنگ و مکمل یکدیگرند، در حالی که در الهیات بولتمان، ایمان جای عقل و تجربه بیرونی را می‌گیرد و معجزه به سطح زبان و معنا تنزل می‌یابد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

افضلی، سیدعبدالرئوف (۱۴۰۲). «تبیین علمی امور خارق‌العاده از نظر علامه طباطبایی و فخررازی»، نسیم خرد (دوفصلنامه علمی‌ـ‌پژوهشی فلسفه اسلامی)، ۹(۲).
امامی دانالو، حسام (۱۳۹۸). «قرآن کریم؛ مخلوق باواسطه یا بی‌واسطه؟»، پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه، ۱(۱)، ۲۳۳-۲۶۵.
بیات، م.؛ مهدور، س. (1400). «ارزیابی فرجام‌شناسی رودلف بولتمان در الاهیات مسیحی»، الهیات تطبیقی، 25، 97-112.
جاد، أ. م. (2016). «الوجودیة واللاهوت البروتستانتى رودولف بولتمان أنموذجاً (1–2)»، مجلة الجمعیة الفلسفیة المصریة، 25(25), 151-282.
حیدری، داود (1391). «نقد و بررسی دیدگاه بولتمان دربارۀ معجزه»، آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، 7(10)، 121-141.
روحانی مشهدی، ف. (۱۴۰۰). «تبیین ماهیت معجزه از دیدگاه علامه طباطبایی»، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، ۱۸(۴)، 92-59.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۶۲). اعجاز قرآن، چ 1، تهران: مرکز نشر فرهنگی رَجاء.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۶۴). اصول فلسفه و روش رئالیسم، 5 ج، چ 2، تهران: انتشارات صدرا.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۷۴)، ترجمه تفسیر المیزان، 20 ج، چ 5، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۸۷ الف). روابط اجتماعی در اسلام: به ضمیمه چند رساله دیگر، چ 1، قم: بوستان کتاب (دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۸۷ ب). مجموعه رسائل، 3 ج، چ 1، قم: بوستان کتاب (وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۸۸ الف). قرآن در اسلام، چ 3، قم: بوستان کتاب (وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۸۸ ب). شیعه در اسلام، چ 5، قم: بوستان کتاب (وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۹۰ ق). المیزان فی تفسیر القرآن، 20 ج، چ 2، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۴۱۶ ق). نهایةالحکمة، چ 12، قم: مؤسسه نشر اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۴۲۳ ق). الإعجاز و التحدّی فی القرآن الکریم، چ 1، بیروت، لبنان: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
فخار نوغانی، وحیده؛ حسینی‌شاهرودی، سیدمرتضی (۱۳۹۳). «بررسی تطبیقی دلالت معجزه بر صدق ادعای نبوت از دیدگاه ابن‌رشد و علامه طباطبایی». معرفت کلامی، ۵(۲)، ۴۸-29.
فلیفل، أنطون (2013). «اللاهوت الطبیعی و معرفة‌الله الوجودیة: إشکالیة الوحی فی لاهوت رودولف بولتمان»، المحجة، ع. 27، 125-137.
گلشنی، مهدی (1402).علم و دین در افق جهان‌بینی توحیدی، قم: جامعة المصطفی العالمیه.
نیکولز، و. (۱۳۷۴). بولتمان و الهیات وجودی، مترجم یوسف اباذری،ارغنون، ش 5-6، ۱۷۰-131.
دوره 5، شماره 19
پاییز 1405
صفحه 129-161

  • تاریخ دریافت 10 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 03 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 05 اسفند 1404