چکیده

پژوهش حاضر به بررسی مبانی معرفت ‌شناسی عرفانی در کتاب«اللمع فی التصوف» اثر ابونصر سرّاج طوسی و تبیین تداوم و تأثیر آن در مکتب نظری تصوف اسلامی می پردازد.مسئله اصلی تحقیق آن است که سرّاج طوسی چگونه توانست تجربه‌های پراکنده عرفانی سده‌های نخستین را در قالب یک نظام معرفتی منسجم سامان دهد و چه سهمی در شکل‌گیری زبان نظری و ساختار مفهومی عرفان اسلامی ایفاکند. اهمیت این مسئله از آن‌روست که «اللمع» را میتوان یکی از نخستین کوشش ‌های روشمند در جهت دفاع عقلانی و شرعی از تصوف و تبدیل آن به دانشی نظام‌مند دانست؛دانشی که در کنار فقه و کلام، ناظر به «حقایق ایمان» و ساحت باطنی دین است. این پژوهش با روش تحلیلی ـ تطبیقی و با تکیه بر منابع اصیل عرفانی،ضمن استخراج مؤلفه‌های معرفت‌شناختی اللمع،تداوم آنها را در آثاری چون«الرساله القشیریه»،«کشف المحجوب»و«احیاء علوم الدین» بررسی کرده است.

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که سراج طوسی با تمایز نهادن میان علم ظاهر و علم باطن و نیز با طرح ساختار سه‌گانه «مقامات،احوال و آداب»، بنیان نظری سلوک عرفانی را ساختارمند کرد و برای نخستین بار تجربه عرفانی را در قالب دستگاهی مفهومی و سلسله‌مراتبی تبیین نمود.