دکترای فلسفه و کلام اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران
10.22034/hpi.2026.583696.1209
چکیده
قاعدۀ «کل مجرد عن الماده نوعه منحصر فی فرده» از قواعد مشهور فلسفۀ اسلامی است به گونهای که ادعا میشود که هر سه مکتب فلسفی جهان اسلام بر آن اتفاقنظر دارند. طبق این قاعده، از آنجا که تکثر افراد یک نوع به عوارض مفارق است و این عوارض تنها در جایی که ماده باشد عارض میشوند نتیجه میگیریم هر مجردی، تنها فرد نوع خودش است. این در حالی است که دقت و تحقیق در این مسئله نشان میدهد که نهتنها در کلام شیخ اشراق تصریح به این قاعده دیده نمیشود بلکه برعکس در کلام او نشانههایی خلاف آن نیز دیده میشود. همچنین آنچه در اثبات این قاعده نیز گفتهشده قابل خدشه است زیرا ممیز و مشخص منحصر در ماده که قابل است و عوارض آن نیست و ممکن است از ناحیۀ فاعل است نیز باشد. از آنجا که تشخص به وجود است و یکی از عوامل تشخص، فاعل است و به اذعان فیلسوفان تعداد مجردات بسیار زیاد است و بهتبع آنها، جهات صدور نیز بسیار زیاد خواهد بود تکثر افرادی آنها از این طریق میتواند حاصل شده باشد.
