تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

تأملی تاریخی-انتقادی در قاعدۀ «کل مجرد نوعه منحصر فی فرده»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموخته دکترای فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
قاعدۀ «کل مجرد عن الماده نوعه منحصر فی فرده» از قواعد مشهور فلسفۀ اسلامی است به گونه‌ای که ادعا می‌شود که هر سه مکتب فلسفی جهان اسلام بر آن اتفاق‌نظر دارند. طبق این قاعده، از آنجا که تکثر افراد یک نوع به عوارض مفارق است و این عوارض تنها در جایی که ماده باشد عارض می‌شوند نتیجه می‌گیریم هر مجردی، تنها فرد نوع خودش است. این در حالی است که دقت و تحقیق در این مسئله نشان می‌دهد که نه‌تنها در کلام شیخ اشراق تصریح به این قاعده دیده نمی‌شود بلکه برعکس در کلام او نشانه‌هایی خلاف آن نیز دیده می‌شود. همچنین آنچه در اثبات این قاعده نیز گفته‌شده قابل خدشه است زیرا ممیز و مشخص منحصر در ماده که قابل است و عوارض آن نیست و ممکن است از ناحیۀ فاعل است نیز باشد. از آنجا که تشخص به وجود است و یکی از عوامل تشخص، فاعل است و به اذعان فیلسوفان تعداد مجردات بسیار زیاد است و به‌تبع آن‌ها، جهات صدور نیز بسیار زیاد خواهد بود تکثر افرادی آن‌ها از این طریق می‌تواند حاصل شده باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1380). قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1376). الإلهیات من کتاب الشفاء، تحقیق علامه حسن‌زاده آملی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، مرکز انتشارات.
ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1375). النفس من کتاب الشفاء، تحقیق علامه حسن‌زاده آملی، قم: مکتب الإعلام الإسلامی، مرکز النشر.
ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (2007 م). احوال‌النفس، پاریس، فرانسه: دار بیبلیون.
ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1404 ق). التعلیقات، قم: مکتب الأعلام الاسلامی، مرکز النشر.
ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1379). النجاة، تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ.
آشتیانی، جلال‌الدین (1378). منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، مرکز انتشارات.
آشتیانی، جلال‌الدین (1376). هستی از نظر فلسفه و عرفان، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، مرکز انتشارات.
سبزواری، هادی‌بن مهدی (1369). شرح‌ المنظومة، تعلیقات حسن‌زاده، تهران، نشر ناب.
سبزواری، هادی‌بن مهدی (1383). أسرارالحکم فی المفتتح و المختتم، قم: مطبوعات دینی.
سهروردی، یحیی‌بن حبش (1372). مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه).
شهرزوری، محمدبن محمود (1372). شرح حکمةالإشراق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى‌.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1368). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، قم: مکتبة المصطفوی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1422 ق). شرح‌الهدایة الاثیریة، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (بی‌تا). المبدأ و المعاد، بی‌جا، بی‌نا.
طباطبایی، محمدحسین (1416 ق). نهایةالحکمة، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی.
علامه حلی، حسن‌بن یوسف (1387). الأسرار الخفیة فی العلوم العقلیة، قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).
فخررازی، محمدبن عمر (بی‌تا). المباحث المشرقیه، قم: بیدار.
فخررازی، محمدبن عمر (1364). النفس و الروح و قواهما، تهران: بی‌نا.
فیض کاشانی، محمدبن شاه مرتضی (1375). اصول‌المعارف، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، مرکز انتشارات.
قطب‌الدین‌ شیرازی، محمودبن‌ مسعود (1392). حکمةالإشراق (تعلیقه ملا صدرا)، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
میرداماد، محمدباقربن محمد (1381). مصنفات میرداماد، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
نصیرالدین طوسی، محمدبن محمد (1386). شرح الإشارات و التنبیهات، قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).
 
دوره 5، شماره 19
پاییز 1405
صفحه 193-218

  • تاریخ دریافت 07 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 17 مهر 1405
  • تاریخ پذیرش 17 مرداد 1405