تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

رهیافت برهانی فارابی و رویکرد پدیدارشناختی هگل در تبیین نسبت عقل و وحی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی علامه طباطبایی
2 دانشیار فلسفه، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
10.22034/hpi.2026.604786.1228
چکیده
مسئله نسبت میان عقل و وحی و چگونگی جمع میان وحدت حقیقت و تنوع جلوه‌های بیانی آن، از دیرباز کانون تأملات فلسفی و کلامی بوده است. فارابی با اتکا بر هستی‌شناسی سلسله‌مراتبی، نظریه صدور و پیوند نفس با عقل فعال، حقیقت را امری ثابت، ازلی و ضروری می‌داند که عالی‌ترین وجه آن از طریق برهان ادراک شده و از رهگذر نبوت و کارکرد محاکات در قوه متخیله، به زبانی تمثیلی و خطابی جهت تربیت و هدایت جمهور تنزیل می‌یابد. هگل با کاربست روش پدیدارشناختی-دیالکتیکی، حقیقت را فرآیند خودآگاهی تاریخی روح مطلق می‌شمارد. نزد وی، دین همان حقیقت را در افق تمثل نشان می­دهد و فلسفه با رفع، صورت ناقص و تمثلی دین را نفی، محتوای عقلانی آن را حفظ و به مرتبه ضرورت «مفهوم» ارتقا می‌دهد. حرکت معرفت در فارابی نزولی (از معقول به محسوس) و در هگل صعودی (از تمثل به مفهوم) است. با عبور از دوگانه‌های تقلیل‌گرایانه «ایستایی فراتاریخی / تاریخی‌گری نسبی‌گرا» و «حذف دین / تعطیلی عقل»، می­توان «افق سومی» را در نظر گرفت که در آن پیش می‌نهد که در آن، نسبت عقل و وحی در قالبی زنده، گفت‌وگویی و هم‌افزا بازخوانی ‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 27 آبان 1405

  • تاریخ دریافت 13 مهر 1405
  • تاریخ بازنگری 27 آبان 1405
  • تاریخ پذیرش 27 آبان 1405