تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

نوآوری علامه طباطبایی در مسئله نسبت اختیار و ضرورت علّی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه تربیت مدرس
2 دانشجوی دکتر تربیت مدرس
چکیده
یکی از اصول فلسفی متناقض با بحث اختیار، قانون ضرورت علّی است. جبر فلسفی از جوانب متعددی اختیار را تهدید نموده و سبب ایجاد شبهاتی در این زمینه شده است. فیلسوفان و متکلمان بر اساس مبانی فکری خود با این مسائل مواجهه متفاوتی داشته‎اند. این پژوهش در صدد است ضمن بیان نظرات علامه و نحوه مواجهه ایشان در خصوص مسائل پیرامون اختیار به نوآوری‎های ایشان در این زمینه اشاره کند. در پژوهش حاضر به روش توصیفی- تحلیلی، شبهات وارده از جانب علیّت بر مسئله اختیار تبیین و با تدبّر و تفحص در آثار علامه و تحلیل بیانات وی، این مسائل بررسی گردیده و بدان‏ها پاسخ داده شده است. علی رغم شباهت سخنان علامه با سایر فیلسوفان در این زمینه، نوع پردازش مطالب و نقش مبادی ایشان در پاسخ‎های ارائه‏شده، وجه تفاوت دیدگاه علامه را از سایرین نشان می‏دهد؛ به صورت ویژه نظر ابداعی علامه در گزینه‌های زیر مشهود است: تلازم بین وجوب و امکان به جای تقدم و تأخر، منشئیّت وجود مطلق برای تمام عالم به جای علم، تعریف اختیار به رهاشدن از غیر و خودشکوفایی (وجود شکوفایی)، شکل‎گیری رابطه طولی از تمام حیثیّت، عینیّت فاعلیّت خداوند و فاعل مختار در فعل.
کلیدواژه‌ها

  1. منابع و مآخذ

    1. ارسطو؛ اخلاق نیکوماخوس؛ ترجمه محمدحسین لطفی تبریزی؛ [بی‎جا]: طرح نو، [بی‎تا].
    2. حلّی، حسن بن یوسف؛ باب حادی عشر؛ شرح فاضل مقداد؛ قم: مصطفوی، [بی‎تا].
    3. خراسانی، محمدکاظم؛ کفایة الاصول؛ [بی‏جا]: مؤسسه آل‎البیت، 1409ق.
    4. شیرازی، صدرالمتألهین؛ الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الاربعة؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1981م.
    5. ـــــ؛ شواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه؛ تصحیح و تحقیق و مقدمه سیدمصطفی محقق داماد؛ تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1382.
    6. ـــــ؛ «رساله خلق الاعمال»، مجموعه رسائل فلسفی؛ تصحیح و تحقیق مهدی دهباشی؛ تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1389.
    7. طباطبایی، محمدحسین؛ روابط اجتماعى در اسلام؛ قم: بوستان کتاب، 1387، الف.
    8. ـــــ؛ رسائل توحیدى؛ چ2، قم: بوستان کتاب، 1388، الف.
    9. ـــــ؛ تفسیر المیزان؛ ترجمه سیدمحمدباقر موسوى همدانى؛ چ5، قم: جامعه مدرسین، 1374.
    10. ـــــ؛ نهایة الحکمة؛ 3جلدی، شرح و ترجمه علی شیروانی، قم: بوستان کتاب، 1387، ب.
    11. ـــــ؛ اصول فلسفه و روش رئالیسم؛ چ2، تهران: صدرا، 1364.
    12. ـــــ؛ شیعه در اسلام؛ چ5 قم: بوستان کتاب، 1388، ب.
    13. طوسی، نصیرالدین؛ نقد المحصل؛ بیروت: دار الاضواء، 1405ق.
    14. فیاض، شیخ محمداسحاق؛ محاضرات فی اصول الفقه: تقریرات بحث محقق خویی؛ قم: مؤسسة الخویی الاسلامیه، 1430 ق
    15. فیاضی، غلامرضا؛ «جبر فلسفی از نگاه قاعده ضرورت سابق (نقد و بررسی قاعده «الشیء ما لم یجب لم یوجد)»، آیین حکمت؛ ش2، 1388، ص35-68.
    16. غروی، محمدحسین؛ نهایة الدرایة؛ قم: سیدالشهداء، 1374.
    17. کنگره فرهنگى؛ دومین یادنامه علامه طباطبائى؛ چ1، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى، انجمن اسلامى حکمت و فلسفه ایران، 1361.
    18. مصباح یزدی، محمدتقی؛ آموزش فلسفه؛ تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، 1365.
    19. ـــــ؛ تعلیقه بر نهایه؛ قم: مؤسسه در راه حق، 1405ق.
    20. نائینی، محمدحسن؛ اجود التقریرات؛ تقریر ابوالقاسم خویی؛ قم: مؤسسه صاحب الامر، 1430ق.

     

     

     

     

     

     

     

  • تاریخ دریافت 21 اردیبهشت 1401
  • تاریخ بازنگری 21 تیر 1401
  • تاریخ پذیرش 11 مرداد 1401