اشاعره درتقابل با جدال ایدئولوژیک و خشونتبار اهل حدیث و معتزله بر سر مخلوق و غیرمخلوق بودن قرآن و حدوث و قدم کلام الهی نظریة بینابینی کلام نفسی را ارائه کردند این نظریه از یکسو با قدیم وغیرمخلوق دانستن کلام نفسی، با اهل حدیث و با مخلوق و حادث دانستن کلام لفظی، با معتزله موافقت داشت و تعارض اهلحدیث و معتزله را تاحدود زیادی رفع کرد اما مانند هیچکدام از آنان، کلام را تکبعدی و یک وجهی نمیبیند بلکه آن را امری دووجهی میداند. این نظریة بینابینی که توسط باقلانی تفصیل یافت مبتنیبر متافیزیک و هستیشناسی خاصی است که این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی میکوشد ماهیت کلام الهی و رویکرد متافیزیکی باقلانی به آن را درقالب چند مسئله بهترتیب منطقی بیان کند. بهطور خلاصه باقلانی کلام را امری وجودی، واحد، ثابت و دارای معنی حقیقی میداند که تجلّی صفت ذات خداوند است و از سه جهت فلسفی، کلامی و زبانی، غیرتاریخمند است و با اینکه به زبان درآمده اما خود زبان نیز امری توقیفی غیرتاریخمند است وبه تبع آن، معرفت و فهم دینی هم وجهی غیرتاریخمند پیدا میکند. کلام نفسی واحد در هر دورهای به زبانی خاص پدیدار شده است و کتب مقدس ادیان ابراهیمی، صورتهای زبانی کلام نفسی واحد و ثابت هستند که در هر دورهای در امتداد یکدیگر، صورت تشریعی جدیدی یافتهاند و از آنجا که کلام الهی وجهی دوگانه دارد نیازمند تبیین مکانیسم تبدیل آن از نفسی به لفظ و تعابیر زبانی است.
ابنحنبل، احمد (د.ت). السنن، بیروت، داراحیاء القرآن العربی.
ابنفورک، محمد بن الحسن (1425). مقالات الشیخ ابیالحسن الاشعری، تحقیق و ضبط آ.د.احمد عبدالرحیم السایح، القاهرة، المکتبة الثقافة الدینیة، طبعةالاولی.
اشعری ابوالحسن (1418). الابانه عن اصول الدیانه، تصحیح و تعلیق محمود محمد عمر، بیروت، دارالکتاب العلمیة.
اشعری، ابوالحسن ( 1955). اللمع فی رد اهل الزیغ والبدع، تصحیح حموده غرابه، مطبعة مصر.
اشعری، ابوالحسن (ق1397). الابانه عن اصول الدیانه، تصحیح فوقیه حسین محمود، قاهرة، دارالانصار.
اشعری، ابوالحسن (1432). الابانه عن اصول الدیانه، تحقیق ابوعبدالاله الدکتور صالح بم مقبل بنعبدالله العصیمی التمیمی، طبعةالاولی، ریاض، مدار المسلم للنشر.
باقلانی، ابیبکر بن الطیب (1421). الانصاف فیما یجب اعتقاده و لا یجوز الجهل به، تحقیق و تعلیق و تقدیم، محمد زاهد الحسن الکوثری، طبعةالثانی، القاهرة، المکتبة الازهریة للتراث.
باقلانی، ابیبکر بنالطیب (1407). تمهید الاوائل و تلخیص الدلائل، تحقیق شیخ عماد الدین احمد حیدر، بیروت، مؤسسه الکتب الثقافیة، طبعةالاولی.
باقلانی، ابیبکر بن الطیب (1416). الانصاف، بیروت، المکتبة الازهریة.
باقلانی، ابیبکر بن الطیب (1418). التقریب و الارشاد (الصغیر)، قدّم له و حققه و علّق علیه عبدالحمید بن علی ابوزنید، طبعةالثانیة، بیروت، مؤسسة الرسالة.
باقلانی، ابیبکر بنالطیب (1431). الانصاف فیما یجب اعتقاده و لایجب الجهل به، تحقیق محمد زاهد بنالحسن الکوثری، طبعةالخامسة، قاهرة، مکتبة الخانجی.
بصری، ابیالحسین محمد بن علی بن الطیب ( 1964). المعتمد فی اصول الفقه، اعتنی بتهذیبه و تحقیقه محمد حمیدالله، بتعاون محمدبکر و حسن حنفی، دمشق، المعهد العلمی الفرنسی للدراسات العربیة.
جشمیبیهقی، امام حاکم (۱۴۲۹). تحکیم العقول فی تصحیح الاصول، تحقیق عبدالسلام بن عباس الوجیه، اخراج عبدالباسط حسن النهاری، طبعةالثانیة، صنعا، مؤسسة الامام زید بن علی الثقافیة.
جعفرزاده کردکندی، مسعود؛ زکانی، غلامرضا؛ داوری، فهیمه (1401). «متافیزیک صفات در مدرسۀ دینی معتزله و اشاعره»، پژوهشنامه فلسفۀ دین (نامۀ حکمت سابق)، سال بیستم، شمارۀ دوم (پیاپی 40)، صص 23-46.
جودی، سلامالدین النسه (1409). الامام ابوبکر الباقلانی و آراءه الاعتقادیة فی ضوء عقیده السلف؛ رسالة مقدمة لنیل درجه الماجستر فی العقیدة الاسلامیة، اشراف دکتور فاروق احمد الرسوقی، مکة المکرمة: جامعة أمالقری، کلیه الدعوة و اصول الدین.
