تاریخ فلسفه اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

فلسفۀ میرداماد در هندوستان: از ابتدای قرن سیزدهم تا میانۀ قرن چهاردهم هجری‌قمری (با تکیه بر سنّت‌های متنی/ درسی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حسین نجفی 1
داود حسینی 2
1 دانشجوی دکتری، گروه فلسفه و حکمت، دانشگاه تربیت مدرس (تهران)
2 دانشیار دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی، گروه فلسفه
10.22034/hpi.2024.446801.1063
چکیده
از میانۀ قرن پنجم تا قرن چهاردهم هجری‌قمری، آثار و آراء فیلسوفان ایرانی در محافل علمیِ شبه‌قارّۀ هندوستان حضوری پُررنگ داشته‌اند. اندیشۀ فلسفیِ میرداماد (ف. 1040 ھ‌‌.‌ق)، یکی از نقاط عطف این حضور تاریخی است. آثار و آراء میر پس از ورود به هندوستان، از طریق سنّت‌های متنی در سراسر شبه‌قارّه انتشار یافتند. نگاشته‌های وی، از قرن سیزدهم هجری‌قمری به سنّت‌های متنی راه یافته و خود به منبع آموزشی تبدیل شدند. در این دوره، تعلیم و تعلّم الأفق‌المبین در مدارس علمیِ هندوستان – به‌ویژه شهر رام‌پور – رونق یافت. تداول این اثر در جایگاه متن درسی، بستری فراهم ساخت تا شروح و حواشیِ گوناگونی بر محور آن پدید بیایند. در کنار الأفق‌المبین، کتاب الإیماضات نیز یکی از سنّت‌های فرعیِ تعلیم فلسفه در هندوستان بوده است. انتشار و تثبیت آثار و آراء میرداماد در جنوب آسیا، چهره‌های فلسفیِ هندوستان را در دو صف مخالفان و موافقانِ او جای داد و در میان آنان مباحثات دامنه‌داری در موضوعات «جعل بسیط ماهیّت»، «حدوث دهری»، «حمل»، «اقسام هل بسیط»و... به وجود آورد. در این مقاله، ضمن معرّفی اجمالیِ سنّت‌های متنی در شبه‌قارّه، نشان خواهیم داد که چگونه محافل علمیِ هندوستان، از ابتدای قرن سیزدهم تا میانۀ چهاردهم هجری‌قمری، اقبالی چشمگیر به آثار و آراء میرداماد داشته‌اند.
کلیدواژه‌ها
فلسفۀ اسلامی در هندوستان
میرداماد
هندوستان
سنّت‌های متنی/ درسی
قرن‌های 13 و 14 هجری‌قمری

موضوعات

  1. آزاد بلگرامی، غلام‌علی (2015). سبحة‌ المرجان فی آثار هندستان. تحقیق: محمّدسعید طریحی، بیروت، الرافدین.
  2. احمدآبادی، رحمان‌علی‌خان (۱۳۹۱). تذکرۀ علمای هند. تصحیح یوسف بیگ‌بابا‌پور، قم، مجمع ذخایر اسلامی.
  3. ‏اورنگ‌آبادی، انورالدین (قرن ۱۳الف‌). التنویرات فی شرح الإیماضات. نسخۀ شمارۀ 11 (عربی)، کتابخانه سالارجَنگ (حیدرآباد).
  4. ‏اورنگ‌آبادی، انورالدین (قرن ۱۳ب‌). حاشیة شرح هدایة الحکمة. نسخۀ شمارۀ 3536، کتابخانه رضا (رام‌پور).
  5. ‏اورنگ‌آبادی، نور‌الهدی بن قمر‌الدین (1243). مُظهِر النور فی شرح مَظهَر النور. نسخۀ شمارۀ 3157، کتابخانه رضا (رام‌پور).
  6. ‏اورنگ‌آبادی مَیْلاپوری، عبدالقادر بن شرف‌الدین (۱۹۵۹). أصل الأصول فی بیان مطابقة الکشف بالمعقول و المنقول. تصحیح محمّد‌یوسف کوکَن. مَدراس، انتشارات دانشگاه مَدراس.
  7. ‏اورنگ‌آبادی مَیْلاپوری، عبدالقادر بن شریف‌الدین (۱۲۶۶). مفتاح المعارف. نسخۀ شمارۀ 8057، کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران.
  8. ‏بخاری قادری، سیّد صابر حسین‌شاه (۱۹۹۱). تذکرۀ بابِ علوم. رئیس‌العلماء غلام محمود ہزاروی، لاهور، ادارۀ غوثیّه رضویّه.
  9. ‏پانی‌پَتی، قلندرعلی (1275). شرح سلّم العلوم. نسخۀ شمارۀ 35211، کتابخانۀ آستان قدس رضوی (مشهد).
  10. ‏تونْکی، سیّد برکات احمد بن دائم‌علی (1337). إتقان العرفان فی ماهیّة الزمان. لکهنو، مطبع شاهی پریس.
  11. ‏ثبوت، ‌اکبر (۱۳۸۳). «فیلسوف نونَهره: از واپسین حلقه‌های اتّصال حکمت ایرانی و هندی». آینۀ میراث، 2 (2)، 51-116.
  12. ‏ثبوت، اکبر (۱۳۷۵). مدارس اسلامیِ هند در طول تاریخ و جایگاه فرهنگ ایران در آنها. دهلی نو، انتشارات رایزنیِ فرهنگیِ جمهوری اسلامی ایران در هند.
  13. ‏ثبوت، اکبر (۱۳۷۸). «مقدّمه‌ای بر شرح‌الهدایۀ صدرا». حوزه، 92 (16)، 191-250.
  14. ‏ثبوت، اکبر (۱۳۸۰). فیلسوف شیرازی در هند. تهران، هرمس؛ مرکز بین‌المللیِ گفت‌و‌گوی تمدّن‌ها.
  15. ‏جمعی از شاگردان غفران‌مآب (۱۳۹۴). آینۀ حق‌نما. تحقیق علی فاضلی، قم، مؤسّسۀ کتاب‌شناسیِ شیعه.
  16. ‏جون‌پوری، محمود بن شاه‌محمّد و قلندرعلی پانی‌پَتی (1280). الشمس البازغة. لودیانه، مطبع مجمع‌البحرین.
  17. ‏حبیبی، ‌عبدالحیّ (۱۳۴۵). «محقّق قندهاری (چگونه یک دانشمند افغانی کتب گران‌بها را در علوم معقول و منقول نوشت؟)». آریانا، 269 (25)، 1-17.
  18. ‏حسنی لکهنوی، عبدالحیّ (1403). الثقافة الإسلامیّة فی الهند (معارف العوارف فی أنواع العلوم و المعارف). تحقیق: علی حسنی ندوی. دمشق، مجمع اللغة‌ العربیّة.
  19. ‏حسنی لکهنوی، عبدالحیّ (1420). نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر (الإعلام بمن فی تاریخ الهند من االأعلام). بیروت، دار ابن حزم.
  20. ‏حسینی، داود (۱۳۹۸). وجود و ذات: تفسیری از صدرا در سیاق تاریخی، قم، حکمت اسلامی.
  21. ‏خیرآبادی، عبدالحقّ بن فضل‌حقّ (1277). حاشیة لواء الهدی. کان‌پور، مطبع نظامی.
  22. ‏خیرآبادی، عبدالحقّ بن فضل‌حقّ (1302). الجواهر الغالیة‌ فی الحکمة‌ المتعالیة. رام‌پور، مطبع احمدی.
  23. ‏خیرآبادی، عبدالحقّ بن فضل‌حقّ (1324). خاتم الحواشی. دهلی، مُصلح المطابع.
  24. ‏خیرآبادی، فضل‌امام بن محمّد‌ارشد (قرن ۱۳). الحاشیة علی حاشیة رسالة القطبیّة. نسخۀ شمارۀ 3339، کتابخانۀ رضا (رام‌پور).
  25. ‏خیرآبادی، فضل‌امام بن محمّدارشد (1248). تلخیص طبیعیّات الشفاء. نسخۀ شمارۀ 3493، کتابخانۀ رضا (رام‌پور).
  26. ‏خیرآبادی، فضل‌حقّ بن فضل‌امام (1224). الحاشیة علی سلّم العلوم. نسخۀ شمارۀ 7320، کتابخانۀ ملّی و مرکز اسناد جمهوری اسلامی ایران (تهران).
  27. ‏خیرآبادی، فضل‌حقّ بن فضل‌امام (1313). الروض المجود فی أحکام الوجود. حیدرآباد، مطبع مفید‌الإسلام.
  28. ‏خیرآبادی، فضل‌حقّ بن فضل‌امام (1317). الحاشیة علی شرح السلّم للقاضی مبارک. سیال‌شریف، دار‌العلوم ضیاء شمس الإسلام.
  29. ‏رام‌پوری، ظهورالحسین بن نیازالله (1334). الحقّ المبین فی شرح الأفق المبین. نسخۀ شمارۀ 3642، کتابخانۀ رضا (رام‌پور).
  30. ‏سعیدی، غلام‌رسول (2011). حیات أستاذ‌ العلماء، مولانا یارمحمّد بندیالوی. ویرایش محمّد انوار‌الحقّ بندیالوی. لاهور، ‌دار‌الاسلام.
  31. ‏سنبهلی، محمّدحسن بن ظهور‌حسن (1295). المنطق الجدید. لکهنو، مطبع انوار محمّدی.
  32. ‏سنبهلی، محمّدحسن بن ظهور‌حسن (1312). القول الوسیط فی الجعل المؤلّف و البسیط. کان‌پور، مطبع نظامی.
  33. ‏شبلی نُعمانی، محمّد بن حبیب‌الله (۲۰۰۹). مقالات شبلی. اعظم گڑھ، دارالمصنفین شبلی اکیڈمی.
  34. ‏شوق، احمد‌علی‌خان (۱۹۲۹). تذکرۀ کاملان رام‌پور. دهلی، همدرد پریس.
  35. ‏صفری، علی‌اکبر (۱۳۹۰). «یادی از محمّد شریف کشمیری، از علمای قرن یازدهم، شاگرد میرداماد». کتاب شیعه، 3 (2)، 63-65.
  36. ‏قندهاری، حبیب‌الله بن فیض‌الله (قرن ۱۳). معراج الحلوم فی أنموذج العلوم. نسخۀ شمارۀ 26591.1، کتابخانۀ مؤسّسۀ ابوریحان بیرونی (تاشکند).
  37. ‏قندهاری، حبیب‌الله بن فیض‌الله (1272). عین المیزان. نسخۀ شمارۀ 36، کتابخانۀ شخصیِ امان‌الله خان (کویته).
  38. ‏لکهنوی، تراب‌علی بن شجاعت‌علی (1258). شوکة الحواشی لإزالة‌ الغواشی. لکهنو، مطبع محمّدی.
  39. ‏لکهنوی، تراب‌علی بن شجاعت‌علی (1278). التعلیق المرضی علی شرح القاضی. پیشاور، مطبعۀ محمدیّه.
  40. ‏لکهنوی، تراب‌علی بن شجاعت‌علی (1284). البیان الکافی فی شرح شرح القاضی. کان‌پور، مطبع نظامی.
  41. ‏لکهنوی، عبدالحلیم بن امین‌الله (1293). القول المحیط فیما یتعلّق بالجعل المؤلّف و البسیط. کان‌پور، مطبع علوی.
  42. ‏لکهنوی، عبدالحلیم بن امین‌الله (1311). التحقیقات المرضیّة لحلّ حاشیة الزاهدیّة علی الرسالة القطبیة. لکهنو، مطبع یوسفی.
  43. ‏لکهنوی، عبدالحلیم بن امین‌الله (1313). حل المعاقد: حاشیة شرح العقائد. لکهنو، مطبع یوسفی.
  44. ‏لکهنوی، عبدالحیّ بن عبدالحلیم (قرن ۱۳). المعارف بما فی شرح المواقف. نسخۀ شمارۀ 477.9، کتابخانۀ دانشگاه علیگر (مجموعۀ عبدالحیّ).
  45. ‏لکهنوی، عبدالحیّ بن عبدالحلیم (1288). الکلام المتین فی تحریر البراهین. لکهنو، مطبع مصطفائی.
  46. ‏لکهنوی، عبدالحیّ بن عبدالحلیم (1904). مصباح الدُجی فی لواء الهدی. لکهنو، مطبع یوسفی.
  47. ‏لکهنوی، عبدالعلی بن نظام‌الدین (1229). الحاشیة الکبری علی حاشیة شرح المواقف. نسخۀ شمارۀ 8678، کتابخانۀ مرکز تحقیقات اسلامی (اسلام‌آباد).
  48. ‏لکهنوی، عبدالعلی بن نظام‌الدین (1332). حاشیة‌ بحرالعلوم علی الصدرا. رام‌پور، مطبع سعیدی.
  49. ‏لکهنوی، ولی‌الله بن حبیب‌الله (1213). شرح تذکرة المیزان. نسخۀ شمارۀ 160.19، کتابخانۀ دانشگاه علیگر (مجموعۀ سبحان‌الله).
  50. ‏لکهنوی، ولی‌الله بن حبیب‌الله (1255). رسالة فی الجذر الأصمّ. نسخۀ شمارۀ 504.3، کتابخانۀ ممتاز‌العلماء (لکهنو).
  51. ‏لکهنوی، ولی‌الله بن حبیب‌الله (1303). حاشیة الصدرا. لکهنو، مطبع منشی نول‌کشور.
  52. ‏لکهنوی کشمیری، محمّدمهدی (۱۳۹۷). نجوم السماء، قم، کتابخانۀ بصیرتی.
  53. ‏مکّی، محمّدطیّب بن محمّدصالح (1334). حاشیة الأفق المبین. نسخۀ شمارۀ 3641، کتابخانۀ رضا (رام‌پور).
  54. ‏میرداماد، محمّدباقر بن محمّد (1347). الأفق المبین. نسخۀ شمارۀ 78، کتابخانۀ مرکز تحقیقات اسلامی (اسلام‌آباد).
  55. ‏میرداماد، محمّدباقر بن محمّد (1381). مصنّفات میرداماد. تصحیح عبدالله نورانی، جلد اول، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  56. ‏نجفی، حسین و طیّبه حاج‌باقریان (۱۴۰۲). «میرداماد در آینۀ منابع تاریخی و تذکره‌ها». کتاب‌گزار، ش 16-17 (ویژه‌نامۀ میرداماد، پارۀ پنجم)، 99-344.
  57. ‏نجفی، ‌حسین و داود حسینی (۱۴۰۲). «فلسفۀ میرداماد در هندوستان از میانۀ قرن یازدهم تا پایان قرن دوازدهم هجری قمری (با تکیه بر سنت‌های درسی‌/ متنی)». تاریخ فلسفه، 54 (14)، 47-92.
  58. ‏نقوی لکهنوی، سیّد دلدارعلی بن محمّدمعین (1254). حاشیة شرح هدایة‌ الحکمة. نسخۀ شمارۀ 3536، کتابخانۀ رضا (رام‌پور).
  59. ‏نقوی لکهنوی، سیّد دلدارعلی بن محمّدمعین (1319). عماد الإسلام فی علم الکلام. لکهنو، مطبع قومی پریس.
  60. ‏نونَهرَوی، سیّد مرتضی بن زین‌العابدین (1914). معراج العقول: شرح دعاء المشلول. کان‌پور، مطبعۀ رعد.

 

  1. El-Rouayheb, Khaled (2019). the Development of Arabic Logic (1200–1800). Basel, Schwabe Verlag.
  2. Esots, Janis (2018). "Islamic Philosophy in India". in: Z. R. Kassam, Y. K. Greenberg, & J. Bagli (eds.), Islam, Judaism, and Zoroastrianism (pp. 324-328). Dordrecht, Springer Netherlands.
  3. Nizamuddin, M (1957). A Catalogue of the Arabic Manuscripts in the Salar Jang Collection. Hyderabad, Salar Jung Museum αnd Library.

 

 

 

  • تاریخ دریافت 13 اسفند 1402
  • تاریخ بازنگری 03 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش 03 اردیبهشت 1403