علم در تمدن اسلامی، علیرغم برخی پیشرفتهایی که داشت، نتوانست یک تغییر یا انقلاب جدی را در خود بهوجود آورد و به گمان برخی از اندیشمندان آخرسر با رکود و افول مواجه شد. در این نوشتار، به بررسی و ارزیابی برخی از عواملی میپردازیم که از آنها به عنوان موانع بروز تحول در علمورزی تمدن اسلامی یاد میشود. در این راستا عواملی مانند حاکمیت تفکر اشعری و تضادش با پژوهش در علوم تجربی، نبود حمایتهای اجتماعی و اقتصادی، و همچنین فلسفه ارسطویی را بررسی و تحلیل میکنیم. سعی میکنیم نشان دهیم که اشاعره آنگونه که عموما تصور میشود، مخالف علمورزی نبودند و چه بسا اگر واقعا چهارچوب فکری آنان در علمورزی حاکمیت پیدا میکرد، احتمالا شاهد تحولاتی چشمگیر در علم تمدن اسلامی میبودیم. بدین ترتیب، نقش تخریبی اشاعره را تعدیل میکنیم. در ادامه، ضمن پذیرش اهمیت حمایتهای اجتماعی و اقتصادی در توسعه علم در دوران طلایی تمدن اسلامی، لزوم توجه به روششناسی را مورد تاکید قرار میدهیم. با تکیه بر مثالهایی تاریخی از نورشناسی ابن هیثم و اسطرلاب زورقی، از یک طرف، نقش تخریبی روششناسی مبتنی بر فلسفه ارسطو را مجددا تایید میکنیم و، از طرف دیگر، مساهمتمان در رابطه با تعدیل نقش تخریبی اشاعره را به شکل انضمامیتری توضیح می-دهیم.
احمدیان، عبدالله (1386). سیر تحلیلی کلام اهل سنت، چاپ دوم، تهرانف نشر احسان.
امیرارجمند، کامران (1402). «جایگزینی علوم جدید در ایران: نگاه دیگری به علمای امامیه و علوم جدید»، تاریخ علم،21(1)، 113-159.
بیکن، فرانسیس (1392). نو ارغنون، ترجمۀ محمود صناعی، تهران، نشر جامی.
جعفریان، رسول (1393). مقالاتیدربارۀمفهومعلمدرتمدناسلامی، تهران، علم.
خیراندیش، عبدالرسول (1376). «بحران تمدن اسلامی در عصر مغول»، نامه پژوهش، شماره 4.
چالمرز، آلن (1378). چیستی علم: درآمدی بر مکاتب علمشناسی فلسفی، چاپ اول، تهران، سمت.
فرهی، عبدالله (1398). انقلاب علمی: حلفه گمشده تمدن مسلمانان در سیر تحول علم تجربی، چاپ اول، تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
زیباکلام، صادق. (1374)، ما چگونه ما شدیم، چاپ اول، تهران، نشر روزنه.
سجادی، علیمحمد و احمدی جعفری، منصوره (1391). «علل منازعات مذهبی و انحطاط خردگرایی در عهد سلطان محمود غزنوی»، فصلنامه علمی تفسیر و تحلیل متون ادبیات فارسی (دهخدا)، شماره 11.
سجادی، سید هدایت (1387). «مکانیک گالیلهای و حرکتشناسی در فلسفة اسلامی»، آینه معرفت، 8(1).
طباطبایی، محمدحسین (1422). نهایةالحکمة، تحقق عباس علی زارعی، چاپ شانزدهم، دفتر انتشارات اسلامی.
صبره، عبدالحمید (1350)، ترجمه معینالغربایی، محمدباقر، «علوم تربیتی: آموزش و پرورش»، تعلیموتربیت، شماره 129.
عنایت، حمید (1358)، حمید عنایت، سیری در اندیشه سیاسی عرب، چاپ اول، تهران، امیرکبیر.
غزالی، ابوالحامد (1383)، تهافتالفلاسه، ترجمه حسن فتحی، چاپ اول، تهران، نشر ثارالله.
کرباسیزاده، امیراحسان (1395)، کوهن، «تاریخنگاری و انقلاب علمی»، تاریخ علم، 14(1)، 79-95.
گمینی، امیرمحمد (1399). «بحثی تاریخنگارانه درباره موانع یا عوامل ایجاد انقلاب علمی در تمدن اسلامی و غرب»، تاریخ علم، دوره 18، شماره 1 (پیاپی 28).
گمینی، امیرمحمد (1394). «علم، دین و خرافه در تمدن اسلامی: نقدی بر کتاب مقالاتی درباره مفهوم علم در تمدن اسلامی»، فصلنامه نقد کتاب علوم محض و کاربردی، سال دوم، شماره ۵.
گمینی، امیرمحمد. (1395). دایرههای مینایی، چاپ اول، تهران، نشر حکمت سینا.
گمینی، امیرمحمد (1391). «بررسی دلایل مرکزیت و سکون زمین در آثار هیئت دوره اسلامی»، تاریخعلم، دوره 9، شماره 2 (پیاپی 11).
گمینی، امیرمحمد. (1402). ما چگونه ما نشدیم، چاپ اول، تهران، نشر کرگدن.
معصومی همدانی، حسین (۱۳۸۷). «برهان و علیت در طبیعیات و علوم ریاضی: ارسطو، ابنسینا، ابنرشد، ابنهیثم»، نامۀ مفید، ۶۵، ج ۴، ش ۱.
معصومی همدانی، حسین (1397). تاریخ و فلسفه علم: مقالاتی از راشد و درباره او، چاپ اول، تهران، نشر هرمس.
مت، برنارد (1384). «رنگین کمان آسمان: کمالالدین فارسی و دیتریش دو فرایبرگ»، تاریخ علم، پاییز و زمستان، شماره 4.
