تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

علیت در نظام کلامی معتزله: مفهوم‌شناسی، فروعات و مصادیق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر و دانش‌آموختۀ دکتری فلسفه و کلام اسلامی مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، تهران، ایران.
چکیده
معتزله به‌عنوان یکی از جریان‌های اصلی کلامی در عالم اسلام به بحث علیت، فروعات و مصادیق آن، در قالب مباحث گوناگون کلامی همچون خلقت، استطاعت، اراده و فاعلیت خدا و انسان در افعال مباشر و متولد پرداخته است که استخراج و تحلیل نظرات ایشان، سهمی بسزا در فهم سیر تفکر فلسفی و کلامی این نحله دارد و نیز نشان‌دهندۀ تأثیرپذیری فکری آن‌ها از سایر اندیشمندان است. معتزلۀ بصره و بغداد که هرکدام به دو گروه متقدم و متأخر تقسیم می‌شوند، دربارۀ تعریف و تبیین مفهوم علیت و اقسام آن، فروعات قاعدۀ علیت، ملاک نیازمندی معلول به علت و نحوۀ علیت خداوند و انسان، آرای مشترک و گاه متفاوتی دارند. در این مقاله کوشیده‌ایم دیدگاه‌های دانشمندان برجستۀ معتزلی را از آثار معتبر ایشان دربارۀ مباحث فوق، استخراج کرده و ضمن تبیین آرای مشترک، اختلاف‌نظرهای درون‌فرقه‌ای آن‌ها را نشان دهیم. در نهایت، به‌نظر می‌رسد دانشمندان معتزلی در مسائل متعددی همچون قاعدۀ الواحد، علیت خداوند نسبت به جواهر و اعراض، چگونگی بقا و فنای اجسام، چیستی استطاعت و نیز علیت انسان در افعال متولد، با هم اختلاف‌نظر دارند. همچنین برخی از ایشان در مباحثی مانند قاعدۀ الواحد و ملاک نیازمندی معلول به علت، به دیدگاه‌های فیلسوفان نزدیک شده‌اند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
آمدی، سیف‌الدین (1423). أبکار الأفکار فی أصول الدین، قاهره: دارالکتب.
ابن‌حزم اندلسی (1416). الفصل فی الملل و الأهواء و النحل، با حواشی احمد شمس‌الدین، بیروت: دارالکتب العلمیة.
شرفی (1411). احمد‌بن محمد، شرح الأساس الکبیر، تحقیق احمد عارف، صنعاء: دارالحکمة الیمانیة.
ابن‌قتیبه، عبداللّه‌‌بن ‌مسلم (1406). تأویل مختلف الحدیث، بیروت: دارالکتب العلمیّة.
ابن‌متویه، حسن (1975). التذکرة فی أحکام الجواهر و الأعراض، تحقیق سامی نصر لطف و فیصل بدیر عون، قاهره: دارالثقافة.
ابن‌الملاحمی الخوارزمی، رکن‌الدین (1387). تحفة المتکلّمین فی الردّ علی الفلاسفة، تحقیق حسن انصاری و ویلفرد مادلونگ، تهران: مؤسسۀ‌ پژوهشی‌ حکمت‌ و فلسفۀ‌ ایران‌ و مؤسسۀ‌ مطا‌لعا‌ت‌ اسلامی‌ دانشگا‌ه‌ آزاد برلین‌.
ابن‌الملاحمی الخوارزمی، رکن‌الدین (1386). الفائق فی أصول الدین، تحقیق ویلفرد مادلونگ و مارتین مکدرمت، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران و مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه آزاد برلین.
اسفراینی، ابوالمظفر (بی تا). التبصیر فی الدین، تعلیق محمد زاهد کوثری، قاهره: المکتبة الأزهریة للتراث.
اشعری، ابوالحسن (بی تا). اللمع فی الردّ علی أهل الزیغ و البدع، تصحیح و تعلیق حمودة غرابة، قاهره: المکتبة الأزهریة للتراث.
اشعری، ابوالحسن (1400). مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلّین، تصحیح ریتر هلموت، بیروت: دار النشر فرانز شتاینر.
اشعری ‌قمی، سعدبن‌ عبدالله (1360). المقالات و الفرق، تصحیح محمدجواد مشکور، تهران: مرکز انتشارات علمى و فرهنگى.
بغدادی، عبدالقاهر (2003). اول الإیمان، تحقیق ابراهیم محمد رمضان، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
تفتازانی، سعدالدین (1409). شرح‌المقاصد، تحقیق عبدالرحمن عمیره، قم: الشریف الرضی.
جوینی، عبدالملک‌بن‌ عبدالله (1420). الشامل فی اصول الدین، بیروت: دارالکتب العلمیة.
واسطی ‌زبیدی، سید مرتضی (1414م). تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دارالفکر.
حلی، حسن‌ بن ‌یوسف (1415). مناهج الیقین فی اصول الدین، تحقیق یعقوب جعفری، تهران: دار الأسوة.
حلی، حسن‌‌بن ‌یوسف (1413). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تحقیق حسن حسن‌زادۀ آملی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
حلی، حسن‌‌بن‌ یوسف (1426). تسلیک النفس إلی حظیرة القدس، تحقیق فاطمه رمضانی، قم: موسسة الإمام الصادق.
الخیّاط، ابوالحسین (2004). الانتصار و الردّ علی بن الروندی الملحد، مقدمه و تحقیق الدکتور نیبرج، جبیل: دار و مکتبة بیبلون.
زرزور، عدنان محمد (1971). الحاکم الجشمی و منهجه فی تفسیر القرآن، قاهره: مؤسسة الرسالة.
شهرستانی، محمد‌بن‌ عبدالکریم (1364). الملل و النحل، تحقیق محمد بدران، قم: الشریف الرضی.
شهرستانی، محمد‌بن ‌عبدالکریم (1425). نهایة الأقدام فی علم الکلام. تحقیق احمد فرید مزیدی، بیروت: دار الکتب العلمیة.
صدرالمتألهین، محمدبن ‌ابراهیم (1981). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیّة الأربعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
طباطبایی، سید‌ محمدحسین (1388). نهایة‌الحکمة، تصحیح و تحقیق فیاضی، قم: إصدارات مؤسسة الإمام الخمینی للتعلیم و البحث.
عبدالجبار، قاضی (1965). المغنی فی ابواب التوحید و العدل، تحقیق جورج قنواتی، قاهره: الدار المصریة.
عبدالجبار، قاضی (1422). شرح الأصول الخمسة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
عبدالجبار، قاضی (1965). المجموع فی المحیط بالتکلیف. تحقیق الأب جین یوسف هوبن، بیروت: المطبعة الکاتولیکیة.
عبدالجبار، قاضی (1425). المنیة و الأمل، محمدعلی عصام‌الدین، اسکندریه: دار المعرفة الجامعیة.
عبدالجبار، قاضی (1974). فضل الاعتزال و طبقات المعتزلة، به کوشش فؤاد سید، تونس: الدار التونسی للنشر.
عجالی، مختار بن ‌محمود (1420). الکامل فی الاستقصاء فیما بلغنا من کلام القدماء. تحقیق محمد شاهد، قاهره: المجلس الأعلى للشئون الإسلامیة.
علوی عاملی، میرسید محمد (1381). علاقة التجرید، تصحیح و تحقیق حامد ناجی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
فخرالدین الرازی، ابوعبدالله (1411). المحصّل، مقدمه و تحقیق حسین اتای، عمان: دار الرازی.
قاسم‌‌بن‌ محمد (1421). الأساس لعقائد الأکیاس. تعلیق محمدقاسم عبدالله الهاشمی، صعدة: مکتبة التراث الإسلامی.
مصباح ‌یزدی، محمدتقی (1391). آموزش فلسفه، قم: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینی.
مفید، محمد‌بن محمد (1413). أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
نیسابوری، ابورشید (1969). فی التوحید، تحقیق محمد ابوریده، القاهرة: دار الکتب.
 

  • تاریخ دریافت 31 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 06 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 07 مهر 1403