تاریخ فلسفه اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

یکسان انگاری فلسفه سیاسی و فقه سیاسی در فلسفه فارابی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
قاسمعلی کوچنانی 1
محمدمهدی داور 2
ریحانه صادقی 3
1 مدیر گروه و دانشیار فلسفه و کلام اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه، دپارتمان فلسفه، دانشکده علوم انسانی و علوم اجتماعی، دانشگاه مموریال نیوفاندلند، سنت جونز، نیوفاندلند
3 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه تهران
10.22034/hpi.2024.465658.1094
چکیده
پژوهش حاضر با تأکید بر آراء فارابی درباره چیستی و مختصات دو مفهوم «فلسفه سیاسی» و «فقه سیاسی» در آراء فارابی بحث کرده است و با استفاده از تبیین و سپس تحلیل نظرات ابونصر فارابی به دنبال پاسخی برای اینکه آیا «فلسفه سیاسی و فقه سیاسی در فلسفه فارابی یکسان هستند؟» بوده است. با بررسی آنچه که فارابی در باب حکمت مدنی در کتاب المله، سیاست مدنیه، و آراء اهل مدینه فاضله سخن رانده است می‌توان دریافت که هر دو مفهوم فلسفه سیاسی و فقه سیاسی در فلسفه مدنی فارابی موجود هستند و حتی بعد نظری آن نیز در حکمت نظری موجود است. با این حال، نمی‌توان چیستی این دو را یکی دانست ولی از حیث مختصات که شامل مبانی و غایت می‌باشد، می‌توان این دو مفهوم را دو جزء از یک کل واحد دانست. مبنا و غایت فلسفه سیاسی و فقه سیاسی فارابی از آن جهت که جزئی از اجزای فلسفه مدنی این فیلسوف مؤسس می‌باشند همان است که به عنوان مبنا و غایت حکمت مدنی مطرح است. وجه ممیز مکتب فلسفی فارابی با سایر مکاتب فلسفی، تأکید اکید وی در بحث سعادت است و این مفهوم کلیدی، مبنا و غایت حکمت مدنی در وهله نخست و سپس فلسفه سیاسی و فقه سیاسی می‌باشد.
کلیدواژه‌ها
فارابی
فلسفه سیاسی
فقه سیاسی
حکمت مدنی
سعادت
موضوعات
  1. ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1402). از محسوس تا معقول، چاپ چهارم، تهران، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
  2. ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1398)، فلسفه چیست؟ یک پرسش فلسفی است، چاپ دوم، تهران، نقد فرهنگ.
  3. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1375). الإشارات و التنبیهات، قم، نشرالبلاغة.
  4. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1929م). تدابیر المنازل و السیاسات الأهلیة، تحشیه جعفر نقدی، بغداد، مجلة الرشد.
  5. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1363). المبدأ و المعاد، به اهتمام عبدالله نورانی، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران ـ دانشگاه مک‌گیل.
  6. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (بی‌تا). الهیات دانشنامه علائی، همدان، دانشگاه بوعلی سینا.
  7. امیدعلی، بابک (1397). «ابهامات معرفت‌شناسانۀ خوانش فوکویی از فلسفه سیاسی فارابی»، رهیافت‌های سیاسی و بین‌‌المللی، 10(1)، 43-61.
  8. بابازاده جودی، امیرسعید، پولادی، کمال و دیلم صالحی، بهروز (1397). «زمام‌دار آرمانی در اندیشه‌ سیاسی فارابی»، سیاست متعالیه، 6(21)، 43-58. doi: 10.22034/sm.2018.32304
  9. بحرانی، مرتضی (1395). «نسبت فلسفه سیاسی فارابی با تفکر یونانی، باور دینی و بحران زمانه»، علوم سیاسی، 18(72)، 7-22.
  10. برزگر، ابراهیم و عباس‌تبار فیروزجاه، حبیب‌اله (1385). «اندیشه سیاسی فارابی و روش جستاری اسپریگنز»، پژوهش حقوق عمومی، 8(21)، 53-79.
  11. تورانی، اعلی، عمرانیان، سیده نرجس و ام‌البنین مرتضوی (1391). «رابطۀ سعادت و سیاست از دیدگاه فارابی»، آموزه‌های فلسفه اسلامی، دوره 7، شماره 10، 107-120.
  12. چاوشی، سیدمحمدتقی و احسانی، سیدآصف (1392). «سیاست در اندیشه فارابی»، حکمت اسرا، 5(2)، 147-173. https://dorl.net/dor/20.1001.1.23832916.1392.5.2.7.7
  13. حشمت‌پور، محمدحسین (1392). درسگفتارهای اشارات و تنبیهات، نمط هشتم، 07/05/1392.
  14. داوری اردکانی، رضا (1381). فارابی فیلسوف فرهنگ، تهران، نشر ساقی.
  15. داوری اردکانی، رضا (1356). فارابی مؤسس فلسفه اسلامی، تهران، انتشارات انجمن فلسفه ایران.
  16. داوری اردکانی، رضا (1354). فلسفه مدنی فارابی، تهران، شورای عالی فرهنگ و هنر.
  17. سهروردی، شهاب‌الدین یحیی بن حبش (1380). مجموعه مصنفات شیخ اشراق، جلد دوم (حکمةالاشراق، قصة الغربة الغربیة، رسالة فی اعتقاد الحکما)، تصحیح و مقدمه هانری کربن، چاپ سوم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  18. سیدیان، سیدمهدی (1383). «فلسفه سیاسی فارابی»، معرفت، شماره 79.
  19. شیخ‌الاسلامی، خالد، بحرانی، ماحوزی، مرتضی و رضا (1396). «اشتراوس و بازخوانی فلسفه سیاسی فارابی به‌عنوان راه‌حل بحران جدید غرب: متن، تفسیر و نقد»، فصلنامه پژوهشهای سیاسی جهان اسلام، 7(4)، 129-146.
  20. شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (1981م). الحکمة المتعالیه فی الأسفار العقلیة الأربعه، تحشیه علامه طباطبائی، چاپ سوم، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‌.
  21. عظیمی، مهدی (1397). تحلیل منطقی استدلال: شرح منطق اشارات ابن‌سینا (نهج هفتم تا دهم)، چاپ دوم، قم، انتشارات حکمت اسلامی (مجمع عالی حکمت اسلامی).
  22. فارابی، ابونصر محمدبن محمد (1389). احصا العلوم، ترجمه حسین خدیوجم، چاپ چهارم، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  23. فارابی، ابونصر محمدبن محمد (بی‌تا). آراء أهل المدینة الفاضلة و مضاداتها، تحقیق علی بوملحم، بیروت، دار و مکتبة الهلال.
  24. فارابی، ابونصر محمدبن محمد (1995م). تحصیل‌السعادة، تحقیق علی بوملحم، بیروت، دار و مکتبة الهلال.
  25. فارابی، ابونصر محمدبن محمد (1390). «التنبیه علی سبیل السعادة»، فارابی و راه سعادت، به کوشش قاسم پورحسن، مقدمه و ترجمه نواب مقربی، تهران، انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
  26. فارابی، ابونصر محمدبن محمد (بی‌تا). فصول منتزعه، برگرفته شده از https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=311845
  27. فارابی، ابونصر محمدبن محمد (1991م). کتاب الملة و نصوص أخرى، تحقیق محسن مهدی، بیروت، دارالمشرق.
  28. فارابی، ابونصر محمدبن محمد (بی‌تا). المنطقیات، تحقیق محمدتقی دانش‌پژوه، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
  29. کمالی‌زاده، طاهره (1388). «مبانی مابعدالطبیعی اندیشه سیاسی فارابی»، تأملات فلسفی، 1(3)، 59-80. https://dorl.net/dor/20.1001.1.22285253.1388.1.3.3.2
  30. مفتونی، نادیا (1400). اقتصاد فرهنگ و رسانه فاضله فارابی، تهران، سروش.
  31. همو و چمران بهارلویی (1390). «ولایت‌فقیه در نظام فلسفی فارابی»، علوم سیاسی، 14(55)، 57-74.
  32. مهاجرنیا، محسن (1380). اندیشه سیاسی فارابی، قم، بوستان کتاب.
  33. مهاجرنیا، محسن (1377). «فقه و رهبری در اندیشه سیاسی فارابی»، علوم سیاسی، 1(1)، 126-147.
  34. مهاجرنیا، محسن (1401). «نظریه ریاست سنّت در امتداد فلسفه سیاسی فارابی»، قبسات، 27(106)، 151-175.
  35. نادری، محمدمهدی (1388). «درآمدی بر چیستی و ماهیت فلسفه سیاسی فارابی»، مطالعات سیاسی، 1(4)، 93-114.
  36. Whitehead, Alfred North (1978) Process and Reality (An Essay in Cosmology). New York: The Free Press, A Division of MacMillan Publishing Co.

 

 

  • تاریخ دریافت 11 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 09 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 09 مهر 1403