تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

بررسی تأثیر توبه در دگرگونی حقیقت نفسِ گناهکار در فلسفه‌ی صدرایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 فارغ التحصیل دکتری فلسفه و کلام اسلامی- دبیر رسمی گروه معارف آموزش و پروش
2 عضو هیئت علمی دانشگاه ملی گنبد کاووس
چکیده
این پژوهش با هدف ارائه تبیینی فلسفی از سازوکار تطهیر نفس گناهکار توسط توبه در نظام فکری ملاصدرا انجام شده است. پرسش اصلی آن است که با پذیرش اتحاد عمل و عامل (یعنی عینیت گناه با ذات گناهکار)، چگونه توبه می‌تواند ذات آلوده را پاک کند بی‌آنکه هویت شخصی فرد زایل شود. نوآوری تحقیق در به‌کارگیری نظام‌مند اصول اصالت وجود، تشکیک وجود، قاعده سَریان و حرکت جوهری برای پاسخ به این چالش است. یافته‌ها نشان می‌دهد توبه یک توجه وجودی قوی به کامل‌ترین مرتبه وجود (خداوند) است که در فرایند حرکت جوهری اختیاری نفس، حقیقت وجودی جدید و شدیدتری را برای نفس ایجاد می‌کند. این حقیقت وجودی قوی‌تر، طبق قاعده سَریان، حقیقت وجودی ضعیف‌ترِ ناشی از گناه را در خود مستهلک و مبطل می‌سازد. در این فرآیند، هویت شخصی (که همان ربط و تعلق ممتد وجودی نفس به خداست) ثابت می‌ماند، اما حقیقت وجودی نفس (مرتبه و کیفیت وجودش) از وضعیت انحطاط به سوی نورانیت و طهارت تبدل جوهری می‌یابد. بنابراین، توبه در حکمت متعالیه نه امری اعتباری، بلکه تحولی وجودشناختی و بازسازی کننده ذات نفس است که تا واپسین لحظات حیات دنیوی ممکن می‌باشد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
مفاتیح‌الجنان.
ابنسینا، حسین‌بن عبدالله (1375). الاشارات و التنبیهات، چ 1، قم: نشر البلاغة.
ابنمنظور، جمالالدّین محمدبن مکرم‌بن علی (1414 ق). لسان‌العرب، چ 3، بیروت: دار صادر.
بسطامی، علی‌بن طیفور (1384). منهاج‌النجاح فی ترجمة مفتاح‌الفلاح، مصحح حسن حسنزاده آملی، تهران: انتشارات حکمت.
حسنزاده آملی، حسن (1369). تعلیقه بر شرح المنظومه، تحقیق از مسعود طالبی، تهران: نشر ناب.
حسنزاده آملی، حسن (1388). سدرةالمنتهی فی تفسیر قرآن‌المصطفی، قم: انتشارات الف‌لام‌میم.
سبزواری، مولی هادی‌بن مهدی (1369). شرح‌المنظومه، تحقیق از مسعود طالبی، تهران: نشر ناب.
غزالی، ابوحامد محمد‌بن محمد (بیتا). إحیاء علوم‌الدین، مصحح عبدالرحیم‌بن حسین حافظ عراقی، چ 1، بیروت: دارالکتاب العربی.
قرشی بنایی، علی‌اکبر (1412 ق). قاموس قرآن، چ 6، تهران: دارالکتب الإسلامیه.
کلینی، ابوجعفر محمدبن یعقوب (1407 ق). الکافی، مصحح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، چ 4، تهران: دارالکتب الإسلامیه.
ملاصدرا، صدرالدین محمدبن ابراهیم (1354). المبدأ و المعاد، تصحیح از سیدجلالالدین آشتیانی، تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
ملاصدرا، صدرالدین محمدبن ابراهیم (1360 الف). أسرارالآیات، مقدمه و تصحیح از محمد خواجویی، تهران: انجمن حکمت و فلسفه.
ملاصدرا، صدرالدین محمدبن ابراهیم (1360 ب). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تصحیح و تعلیق از سیدجلالالدین آشتیانی، چ 2، مشهد: المرکز الجامعی للنشر.
ملاصدرا، صدرالدین محمدبن ابراهیم (1361). العرشیة، تصحیح از غلامحسین آهنی، تهران: انتشارات مولی.
ملاصدرا، صدرالدین محمدبن ابراهیم (1363). مفاتیح‌الغیب، مقدمه و تصحیح از محمد خواجویی، چ 1، تهران: مؤسسه تحقیقات فرهنگی.
ملاصدرا، صدرالدین محمدبن ابراهیم (1366 الف). تفسیرالقرآن الکریم، تصحیح از محمد خواجویی، قم: انتشارات بیدار.
ملاصدرا، صدرالدین محمدبن ابراهیم (1366 ب). شرح اصول‌الکافی، مصحح محمد خواجویی، محشی علی‌بن جمشید نوری، تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی و پژوهشگاه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ملاصدرا، صدرالدین محمدبن ابراهیم (1375). مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألّهین، تحقیق و تصحیح از حامد ناجی اصفهانی، چ 1، تهران: انتشارات حکمت.
ملاصدرا، صدرالدین محمدبن ابراهیم (1392). تعلیقه بر حکمة‌الإشراق، تصحیح از نجفقلی حبیبی و حسین ضیایی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا، صدرالدین محمدبن ابراهیم (1981 م). الحکمة المتعالیّة فی الأسفار العقلیّة الأربعة، چ 3، بیروت، دار احیاء التراث.
نظری، جواد؛ ملک‌زاده، هادی (1397). «تحلیل فلسفی توبه در پرتو حرکت جوهری از منظر انسان‌شناسی صدرایی»، آئین حکمت، ص 213-238.
دوره 5، شماره 18 - شماره پیاپی 18
تابستان 1405
صفحه 181-208

  • تاریخ دریافت 23 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 05 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 06 دی 1404