تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

غزّالی و مسألۀ معاد جسمانی؛ بررسی نظریۀ تریگر مبنی بر انتساب انکار معاد جسمانی به غزّالی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
فلسفه و کلام اسلامی، الهیات، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
چکیده
محمد غزالی در کتاب تهافت الفلاسفة فیلسوفان را به سه دلیل تکفیر می‌کند: انکار حدوث عالم، انکار علم خداوند به جزئیات و انکار معاد جسمانی. با این حال، الکساندر تریگر این رأی را تقویت می‌کند که غزالی، در رأی نهایی‌اش، به معاد جسمانی باور نداشته است. وی برای این امر شواهدی از آثار مختلف غزالی عرضه می‌کند. در این نوشتار، این شواهد، و شواهد دیگری که تریگر به آنها اشاره نکرده، مورد بررسی قرار گرفته‌اند. این شواهد به ادعای تریگر إشعار دارند، اما روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی، در پرتو تصریحات مکرّر غزالی به معاد جسمانی، نشان می‌دهد که این شواهد قابل توجیه‌اند: در برخی از این شواهد، غزّالی ظاهرا در صدد توضیح جنبۀ روحانی معاد است، نه انکارِ بُعدِ جسمانی آن. در برخی دیگر، غزّالی بحث تقابل دنیا و آخرت را مطرح کرده است، سعی شده است که این موارد، بر اساس مقارنه‌گراییِ مدّنظرِ غزّالی توضیح داده شوند. در نهایت، این احتمال تقویت شده است که غزالی از اعتقاد به معاد جسمانی دست برنداشته است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

تریگر، الکساندر (1404). غزالیِ فیلسوف: نظریۀ معرفت الهامی و بنیاد سینوی آن در اندیشۀ اسلامی، ترجمۀ سمانه فیضی و احمد ایزدی، تهران: نشر ققنوس.
غزالی، محمدبن محمد (1426 ق). احیاء علوم‌الدین، بیروت: دار ابن‌حزم.
غزالی، محمدبن محمد (1409 ق ـ الف). الاربعین فی اصول الدین، قم: دارالکتب العلمیه.
غزالی، محمدبن محمد. (1409 ق ـ ب). الاقتصاد فی الاعتقاد، قم: دارالکتب العلمیه.
غزالی، محمدبن محمد (1385 ق). تهافت‌الفلاسفه، به کوشش سلیمان دنیا، قم: دارالمعارف.
غزالی، محمدبن محمد (1406 ق). جواهرالقرآن، به کوشش محمد رشیدرضا القبانی، قم: دار احیاءالعلوم.
غزالی، محمدبن محمد (1383 ق). فضائح‌الباطنیه، به کوشش عبدالرحمن بدوی، قم: موسسة دارالکتب الثقافیه.
غزالی، محمدبن محمد (1413 ق). فیصل‌التفرقه بین الاسلام و الزندقه، به کوشش محمد بیجو.
غزالی، محمدبن محمد (1380). کیمیای سعادت، به کوشش حسین خدیوجم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
غزالی، محمدبن محمد (بی‌تا). مجموعة رسائل الامام الغزالی، به کوشش ابراهیم‌امین محمد، قاهره: المکتبة التوفیقیه.
غزالی، محمدبن محمد (1964 م ـ الف). مشکوة‌الانوار، به کوشش ابوالعلا عفیفی، قم: الدار القومیه.
غزالی، محمدبن محمد (1975م). معارج‌القدس فی مدارج معرفة‌النفس، بیروت: دارالآفاق الجدیده.
غزالی، محمدبن محمد (1407)، المقصد الاسنی فی شرح معانی اسماء الله الحسنی، به کوشش بسّام عبدالوهّاب الجابی، قبرص: الجفان والجابی.
غزالی، محمدبن محمد (1967 م). المنقذ من الضلال، به کوشش جمیل صلیبا و کامل عیّاد، دارالأندلس.  
غزالی، محمدبن محمد (1964 م ـ ب). میزان‌العمل، به کوشش سلیمان دنیا، قم: دارالمعارف.
گریفل، فرانک (1404). کلام فلسفی غزالی، ترجمۀ میثم کرمی، مریم مصباح و منصور مدنی، تهران: نشر نگاه معاصر.
دوره 5، شماره 18 - شماره پیاپی 18
تابستان 1405
صفحه 209-234

  • تاریخ دریافت 14 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 28 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 31 خرداد 1405