تاریخ فلسفه  اسلامی

تاریخ فلسفه اسلامی

بازخوانی تطبیقی تبیین دوانی و ملاصدرا از وجود ذهنی: تحلیلی از پیوند هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی،دانشگاه ایلام،ایلام،ایران
چکیده
این پژوهش با هدف بررسی نسبت میان نظریه تشأن جلال‌الدین دوانی و تبیین صدراییِ وجود ذهنی، به تحلیل پیوند میان مبانی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی در سنت فلسفه اسلامی می‌پردازد. پژوهش با روش تحلیلی ـ تطبیقی و بر پایه مطالعه آثار دوانی و ملاصدرا نشان می‌دهد که برخی مؤلفه‌های محوری اندیشه دوانی، به‌ویژه نظریه «ذوق‌التأله» و مفهوم «تشأن»، واجد ظرفیت‌هایی نظری برای تفسیر وحدت‌محورِ نسبت وجود و معرفت‌اند. در این چارچوب، صور علمی نه به‌مثابه اموری مستقل، بلکه به‌عنوان شئون و مراتب ظهور حقیقت در ساحت ادراک فهم می‌شوند. همچنین نشان داده می‌شود که ملاصدرا این ظرفیت‌های مفهومی را در پرتو اصل اصالت وجود، قاعده بسیط‌الحقیقه و تبیین خاص خود از وجود ذهنی، در قالب دستگاهی فلسفی و منسجم بازصورت‌بندی کرده است. بر این اساس، وجود ذهنی در حکمت متعالیه صرفاً نظریه‌ای درباره بازنمایی ذهنی اشیاء نیست، بلکه در امتداد مبانی وجودشناختی و در نسبت با منطق وحدت در عین کثرت قابل فهم است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که برخی عناصر نظری موجود در اندیشه دوانی را می‌توان از زمینه‌های مفهومی مهم برای فهم و بازخوانی تبیین صدراییِ وجود ذهنی و پیوند ساختاری میان هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی در حکمت متعالیه به شمار آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابراهیمی‌دینانی، غلام‌حسین (1390). جلال‌الدین دوانی فیلسوف ذوق‌التأله، تهران: هرمس.
ابن‌سینا، حسین‌بن ‌عبدالله (1376). الاهیات شفا، تحقیق حسن حسن‌زاده آملی، چ 1، قم: دفتر تبلیغات حوزه علمیه.
جوادی آملی، عبدالله (1368). شرح حکمت متعالیه، تهران: الزهراء.
جوادی آملی، عبدالله (1386). رحیق مختوم، قم: اسراء.
دوانی، محمدبن ‌اسعد؛ خواجوئی، اسماعیل‌بن‌محمدحسین (1381). سبع الرسائل، تقدیم، تحقیق و تعلیق احمد تویسرکانی، چ 1، تهران: میراث مکتوب.
دوانی، محمدبن‌اسعد (1373). رساله تهلیلیه، تصحیح فرشته فریدونی فروزنده، چ 1، تهران: کیهان.
دوانی، محمدبن‌اسعد (1411 ق). ثلاث‌الرسائل، چ 1، مشهد: آستان قدس رضوی بنیاد پژوهش‌‌‌های اسلامی.
دوانی، محمدبن‌اسعد (بی‌تا/ الف). حاشیه قدیم شرح تجرید، نسخه خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ش 1752.
دوانی، محمدبن‌اسعد (بی‌تا/ ب). الحاشیه الجدیده علی الشرح الجدید للتجرید، تهران: نسخه خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ش 1999.
دوانی، محمدبن‌اسعد (بی‌تا/ ج). الرسائل المختاره، رساله تفسیر سوره اخلاص، به اهتمام سیداحمد تویسرکانی، اصفهان: مکتبه الأمام امیرالمؤمنین.
دهباشی، مهدی (1375). «تحلیلی از اندیشه‌‌‌های فلسفی و کلامی جلال‌الدین محقق دوانی»، خردنامه صدرا، ش 3.
دهباشی، مهدی، (1387). شرح رباعیات فلسفی و عرفانی دوانی، تهران: هرمس، چ اول.
سبزواری، هادی‌بن‌ مهدی (1369). شرح منظومه، شرح حسن حسن‌زاده آملی، چ 1، تهران: نشر ناب.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ ابراهیم (1360). الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه، حاشیه هادی‌بن‌ مهدی سبزواری، چ 2، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ ابراهیم (1363). المشاعر، بی‌جا: کتابخانه طهوری.
صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ ابراهیم (1363). مفاتیح‌الغیب، چ 1، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ‌ابراهیم (1368). الحکمة المتعالیه فی الأسفار العقلیه الأربعه، حاشیه محمدحسین طباطبایی، چ 2، قم: مکتبة المصطفوی.
طباطبایی، محمدحسین (1416 ق). نهایة‌الحکمه، چ 12، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه.
فارابی، محمدبن محمد (1405 ق). فصوص‌الحکم، تحقیق محمدحسن آل‌یاسین، چ 2، قم: بیدار.
لاری، کمال‌بن محمد (1392). تحقیق الزوراء (شرح الدوانی علی الزوراء)، تحقیق و تصحیح سعید رحیمیان، قم: آیت اشراق.
مصباح یزدی، محمدتقی (1393). تعلیقه علی نهایةالحکمه، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
میرداماد، محمدباقربن محمد (1381). مصنفات، اهتمام عبدالله نورانی، چ 1، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی
دوره 5، شماره 19
پاییز 1405
صفحه 79-104

  • تاریخ دریافت 17 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 15 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 16 تیر 1405